Rux
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 311–312-b. — ziyouz.com
Rux (lot. Zincum), Zn — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 30, at. m. 65,39. R. tabiatda 5 ta barqaror izotop («Zn, 66Zn, 67Zn, 68Zn, ™Zn)fl aH iborat aralaşma holida uçraydi. Eng köp tarqalgani MZn (48,89%). R.ning 9 ta sun'iy radioaktiv izotopidan faqat 65Zn (T1/2=245 kun) ilmiy tekşiriş maqsadlari uçun sanoat miqyosida olinadi. Qadimda mis parçasini rux karbonat va kömir b-n birga qizdirib jez tayyorlaşgan. R. dastlab Hindistonda olingan. R. Yevropada 17-a.da sanoat miqyosida işlab çiqarila boşlangan. Yer pöstining massa jihatidan 310~3%ni taşkil qiladi. R.ning muhim minerali sfalerit — aldama pyx ZnS dir. Oltoy, Şim. Kavkaz, AK.Ş, Avstraliya, Polşa va b. mamlakatlarda yirik R. konlari bor.
R. oç zangori rangli, kumuş kabi yaltiroq metall; nam havoda R.ning sirti oksid parda b-n qoplanadi. R.ning suyuklaniş trasi 419,5°; qaynaş trasi 907°, ziçligi 7,133 g/sm3, R. kimyoviy jihatdan faol metallar jumlasiga kiradi. Kislotalarda yaxşi eriydi; qizdirilsa, işqorlarda ham eriydi. Yod va oltingugurt b-n xona trasida birikadi. Qizdirilganda R. faol metallmaslar b-n şiddatli reaksiyaga kirişadi, metallar b-n qotişmalar hosil qiladi. Uning jez Si, 40% Zn), tompak (90% Si,
10% Zn), neyzelber (65% Si, 20% va 15% Ni) qotişmalari keng qöllanadi.
R. öz birikmalarida 2 valentli. Rux oksid ZnO va rux gidroksid Zn(OH)2 amfoter xossaga ega. Rux gidroksid işqorlar b-n reaksiyaga kirişganida sinkatlar, Mas, K2[Zn(OH)2], kislotalarda erib rux tuzlarini hosil qiladi. Rux pirometallurgiya va gidrometallurgiya usullari b-n olinadi.
Butun dunyoda işlab çiqariladigan ruxning 40%i pölatni korroziyadan saqlaş uçun sarflanadi. Rux kukuni yordamida kadmiy, mis va nodir metallar birikmalardan ajratib olinadi. R.dan işlangan listlar konstruksion material sifatida, şuningdek, quruq elementlarning idişlarini tayyorlaşda qöllanadi.
Rux birikmalari. Rux oksid, ZnO — ruxning kislorod b-n birikmasi. Oq rangli kristall modda. Ziçligi 5,7 g/ sm3; 1800° da sublimatsiyalanadi. Suvda oz eriydi; kislotalarda erib tegişli tuzlarni beradi. Amfoter — işkrrlarda erib sinkatlar hosil kiladi. Tabiatda sinkit (kizil rux rudasi) minerali körinişida uçraydi. Sirlar tayyorlaşda, oq böyoq, kauçuk, sellyuloza, plastmassa, rezina töldirgiçlari, tibbiyotda malham va sepma dori sifatida işlatiladi. Zaharli, uni hidlaganda isitma çiqaradi, boş oğriydi, köngil ayniydi va yötal tutadi.
Ruxning 2 ta silikata ma'lum: m ye tasilikat ZnSiO3 — oq rangli geksagonal yoki romb panjarali kristall modda. Suyuklaniş trasi 1429°, ziçligi 3,52 g/ sm3 Orto s i l i kat Zn2Si04 (villemit) — oq rangli geksagonal panjarali kristall modda. Suyukdaniş trasi 1510°, ziçligi 4,2 g/sm3. Rux silikatlari rux oksidi b-n kvars qumini birga yuqori trada (1350—1400°) kuydiriş yöli b-n olinadi. Şaffof, böğiq rangli, maxsus şişa va sirlar i.ç.da qöllanadi.
Rux sulfat, ZnSO4 — rangeiz ortoromb panjarali kristall modda; ziçligi 3,74 g/sm3. 800—900° da ZnO va SO2 ga ajraladi. Suvdagi eritmalaridan suvli kristallogidrat ZnSO47H2O — rux kuporosi körinişida ajralib çikadi. Viskoza i.ç.da, böyoqçilikda, çitlarga gul bosişda, elektrolitik usulda rux metali olişda, mikroöğit sifatida va tibbiyotda işlatiladi.
Rux sulfid, ZnS — ruxning oltingugurt b-n birikmasi. 2 ta modifikatsiyasi bor: a — ZnS (sfalerit) — kub panjarali kristall modda. r — ZnS (vyursit) — geksagonal panjarali kristall modda. Suyukdaniş trasi 1850° (150 atm bosim ostida), ziçligi 3,98—4,092 g/sm3, 1185° da sublimatsiyalanadi. Suvda erimaydi, kislotalarda yaxşi eriydi. Sfalerit rux olişda muhim xom aşyo hisoblanadi. Lyuminoforlar komponenti, bariy sulfat b-n aralaşmasi oq böyoq — litopon olişda, kadmiy sulfid b-n aralaşmasi televizor kineskoplari tayyorlaşda işlatiladi.
Rux xlorid, ZnCl2 — ruxning xlor b-n birikmasi, rangeiz kristall modda. Suyukdaniş trasi 318°, qaynaş trasi 732°, ziçligi 2,91 g/sm3. Suvda yaxşi eriydi. Rux konsentratiga oş tuzini qöşib qizdiriş, haydaş va uni çang holida tutib yiğiş, şuningdek, rux oksidi yoki metall bölaklariga xlorid kislota ta'sir ettiriş, söngra buğlatiş usullari b-n olinadi. Yoğoçni çirişdan saklaşda şimdiriluvçi tarkib sifatida, metallarni payvandlaşda (oksid pardalardan tozalaşda), pergament i.ç.da qöllanadi.
Ad.: Rahimov X.R., Anorganik ximiya, T., 1984; Parpiyev N.A., Rahimov X. R., Muftaxov A. G., Anorganik kimyo, T., 2003.
Rustam Ma'rupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РУХ (лот. Zincum), Zn — Менделеев даврий системасининг II гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 30, ат. м. 65,39. Р. табиатда 5 та барқарор изотоп («Zn, 66Zn, 67Zn, 68Zn, ™Zn)fl aH иборат аралашма ҳолида учрайди. Энг кўп тарқалгани MZn (48,89%). Р.нинг 9 та сунъий радиоактив изотопидан фақат 65Zn (Т1/2=245 кун) илмий текшириш мақсадлари учун саноат миқёсида олинади. Қадимда мис парчасини рух карбонат ва кўмир б-н бирга қиздириб жез тайёрлашган. Р. дастлаб Ҳиндистонда олинган. Р. Европада 17-а.да саноат миқёсида ишлаб чиқарила бошланган. Ер пўстининг масса жиҳатидан 310~3%ни ташкил қилади. Р.нинг муҳим минерали сфалерит — алдама pyx ZnS дир. Олтой, Шим. Кавказ, АК.Ш, Австралия, Польша ва б. мамлакатларда йирик Р. конлари бор.
Р. оч зангори рангли, кумуш каби ялтироқ металл; нам ҳавода Р.нинг сирти оксид парда б-н қопланади. Р.нинг суюкланиш траси 419,5°; қайнаш траси 907°, зичлиги 7,133 г/см3, Р. кимёвий жиҳатдан фаол металлар жумласига киради. Кислоталарда яхши эрийди; қиздирилса, ишқорларда ҳам эрийди. Йод ва олтингугурт б-н хона трасида бирикади. Қиздирилганда Р. фаол металлмаслар б-н шиддатли реакцияга киришади, металлар б-н қотишмалар ҳосил қилади. Унинг жез Си, 40% Zn), томпак (90% Си,
10% Zn), нейзелбер (65% Си, 20% ва 15% Ni) қотишмалари кенг қўлланади.
Р. ўз бирикмаларида 2 валентли. Рух оксид ZnO ва рух гидроксид Zn(OH)2 амфотер хоссага эга. Рух гидроксид ишқорлар б-н реакцияга киришганида цинкатлар, Мас, K2[Zn(OH)2], кислоталарда эриб рух тузларини ҳосил қилади. Рух пирометаллургия ва гидрометаллургия усуллари б-н олинади.
Бутун дунёда ишлаб чиқариладиган рухнинг 40%и пўлатни коррозиядан сақлаш учун сарфланади. Рух кукуни ёрдамида кадмий, мис ва нодир металлар бирикмалардан ажратиб олинади. Р.дан ишланган листлар конструкцион материал сифатида, шунингдек, қуруқ элементларнинг идишларини тайёрлашда қўлланади.
Рух бирикмалари. Рух оксид, ZnO — рухнинг кислород б-н бирикмаси. Оқ рангли кристалл модда. Зичлиги 5,7 г/ см3; 1800° да сублимацияланади. Сувда оз эрийди; кислоталарда эриб тегишли тузларни беради. Амфотер — ишкррларда эриб цинкатлар ҳосил килади. Табиатда цинкит (кизил рух рудаси) минерали кўринишида учрайди. Сирлар тайёрлашда, оқ бўёқ, каучук, целлюлоза, пластмасса, резина тўлдиргичлари, тиббиётда малҳам ва сепма дори сифатида ишлатилади. Заҳарли, уни ҳидлаганда иситма чиқаради, бош оғрийди, кўнгил айнийди ва йўтал тутади.
Рухнинг 2 та силиката маълум: м е тасиликат ZnSiO3 — оқ рангли гексагонал ёки ромб панжарали кристалл модда. Суюкланиш траси 1429°, зичлиги 3,52 г/ см3 Орто с и л и кат Zn2Si04 (виллемит) — оқ рангли гексагонал панжарали кристалл модда. Суюкданиш траси 1510°, зичлиги 4,2 г/см3. Рух силикатлари рух оксиди б-н кварц қумини бирга юқори трада (1350—1400°) куйдириш йўли б-н олинади. Шаффоф, бўғиқ рангли, махсус шиша ва сирлар и.ч.да қўлланади.
Рух сульфат, ZnSO4 — рангеиз орторомб панжарали кристалл модда; зичлиги 3,74 г/см3. 800—900° да ZnO ва SO2 га ажралади. Сувдаги эритмаларидан сувли кристаллогидрат ZnSO47H2O — рух купороси кўринишида ажралиб чикади. Вискоза и.ч.да, бўёқчиликда, читларга гул босишда, электролитик усулда рух метали олищда, микроўғит сифатида ва тиббиётда ишлатилади.
Рух сульфид, ZnS — рухнинг олтингугурт б-н бирикмаси. 2 та модификацияси бор: а — ZnS (сфалерит) — куб панжарали кристалл модда. р — ZnS (вюрцит) — гексагонал панжарали кристалл модда. Суюкданиш траси 1850° (150 атм босим остида), зичлиги 3,98—4,092 г/см3, 1185° да сублимацияланади. Сувда эримайди, кислоталарда яхши эрийди. Сфалерит рух олишда муҳим хом ашё ҳисобланади. Люминофорлар компоненти, барий сульфат б-н аралашмаси оқ бўёқ — литопон олишда, кадмий сульфид б-н аралашмаси телевизор кинескоплари тайёрлашда ишлатилади.
Рух хлорид, ZnCl2 — рухнинг хлор б-н бирикмаси, рангеиз кристалл модда. Суюкданиш траси 318°, қайнаш траси 732°, зичлиги 2,91 г/см3. Сувда яхши эрийди. Рух концентратига ош тузини қўшиб қиздириш, ҳайдаш ва уни чанг ҳолида тутиб йиғиш, шунингдек, рух оксиди ёки металл бўлакларига хлорид кислота таъсир эттириш, сўнгра буғлатиш усуллари б-н олинади. Ёғочни чиришдан саклашда шимдирилувчи таркиб сифатида, металларни пайвандлашда (оксид пардалардан тозалашда), пергамент и.ч.да қўлланади.
Ад.: Раҳимов Х.Р., Анорганик химия, Т., 1984; Парпиев Н.А., Раҳимов X. Р., Муфтахов А. Г., Анорганик кимё, Т., 2003.
Рустам Маърупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.