«Sab'ai sayyor»

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 11–12-b. — ziyouz.com

«Sab'ai sayyor» («Yetti sayyora») — «Xamsa» (Alişer Navoiy)ning törtinçi dostoni (1484), işqiysarguzaşt xarakterda. 37 bob (5000 baytdan oşiq). Şarkda keng tarqalgan «Bahrom Gör» afsonasi asosida. Afsona Eronning sosoniy hukmdori Çyaraxran V (420— 438 hukmronligi) nomi b-n boğliq (Varaxran — dariyça Bahrom). U gör— qulon oviga öçligi uçun Bahrom Gör nomi b-n maşhur. Afsonani yozma adabiyotga, dastlab Firdavsiy olib kirgan. Söng Nizomiy, Xisrav Dexlaviy va b. şu mavzuda asarlar yozganlar. Navoiy bu tajribalarni umumlaştirib, mukammal original doston yaratgan. Doston Şarqsa «Bahrom va Gulandom», «Bahromnoma», «Haft manzari Bahrom» nomlari b-n şuhrat qozongan. «S.s.» an'anaga köra, hamd, munojot va na't b-n boşlangan, söng voqealar bayon etilgan. Mundarijasi «Xamsa»dagi boşqa dostonlardan farq qiladi; hikoya içida hikoya usulida yozilgan. Bahrom va Dilorom voqeasi asarda qoliplovçi hikoya bölib, uning içida yana 7 hikoya keltirilgan. Ular asarning umumiy yönalişi b-n çambarças boğlanib, yaxlit bir badiiy asarning uzviy qismlarini taşkil etadi. Ayni vaqtda hikoyaning har biri mustaqil hisoblanadi va mavzular davrning, xalq turmuşining muhim tomonlarini qamrab oladi; xalq hayoti, tinçlik va osoyiştalik, adolat va vatanparvarlik, sevgi va ma'rifat ğoyalari ilgari suriladi, munofiklik va zolimlik qoralanadi.

Bahrom — 7 iqlim şohi. Ovda uni izlab kelayotgan Moniyni uçratadi. Moniy xitoylik gözal Dilorom haqida xabar beradi, özi çizgan qizning suratini körsatadi. Şoh suratni körib telbalarça oşiq böladi. Xitoyning 1 yillik xirojini tölab, qizni saroyga keltiradi. Şoh qizga butunlay mahliyo bölib, mamlakat işlarini unutadi. Mastlik b-n sevgilisidan ham ajraladi, söng uzlatga beriladi. Undagi savdoyilikni daf etmoq uçun 7 iqlim şohi 7 rangdagi 7 qasr qurdiradi. Baxrom ularning har birida har kuni 1 musofirdan hikoya tinglaydi, tuzala boşlaydi. Nihoyat 7-kun oq qasrda Diloromning daragini eşitadi va uni topadi. Yana ovga, ayşişratga beriladi va navbatdagi ov paytida butun arkoni davlati b-n yer yutadi.

Navoiy Bahrom obraziga juda katta ma'no-mazmun yuklagan. Uning timsolida oşiqlik va şohlikning bir tanga siğmasligini körsatgan. Navoiy asar voqealarini Xurosonu Movarounnaxr hayoti b-n boğlaşga harakat qilib, qissaga turkona ruh bergan. «S.s.» voqealari, qahramonlarining xatti-harakatlari yuksak badiiy mahorat b-n tasvirlangan. Navoiydan söng oğzaki va yozma adabiyotda «S.s.»ning bir neça variantlari yaratildi [ Sayqaliy «Bahrom va Gulandom», N. Sitsişvili «Bahromguriani» dostonlari; K.Yaşin «Mehr va Suhayl» musiqali dramasi, K. Yaşin, M.Muhamedov «Dilorom» operasi librettosi, Ğaribiy (19-a.) «Şoh Bahrom va Dilorom», Umar Boqiy «Qissai haft manzari Bahrom», Fozil Yöldoş öğli «Bahrom va Gulandom» va b.].

Naşri: Sab'ai sayyor, T., 1956, 1977.

Begali Qosimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

«САБЪАИ САЙЁР» («Етти сайёра») — «Хамса» (Алишер Навоий)нинг тўртинчи достони (1484), ишқийсаргузашт характерда. 37 боб (5000 байтдан ошиқ). Шаркда кенг тарқалган «Баҳром Гўр» афсонаси асосида. Афсона Эроннинг сосоний ҳукмдори Чярахран V (420— 438 ҳукмронлиги) номи б-н боғлиқ (Варахран — дарийча Баҳром). У гўр— қулон овига ўчлиги учун Баҳром Гўр номи б-н машҳур. Афсонани ёзма адабиётга, дастлаб Фирдавсий олиб кирган. Сўнг Низомий, Хисрав Дехлавий ва б. шу мавзуда асарлар ёзганлар. Навоий бу тажрибаларни умумлаштириб, мукаммал оригинал достон яратган. Достон Шарқца «Баҳром ва Гуландом», «Баҳромнома», «Ҳафт манзари Баҳром» номлари б-н шуҳрат қозонган. «С.с.» анъанага кўра, ҳамд, муножот ва наът б-н бошланган, сўнг воқеалар баён этилган. Мундарижаси «Хамса»даги бошқа достонлардан фарқ қилади; ҳикоя ичида ҳикоя усулида ёзилган. Баҳром ва Дилором воқеаси асарда қолипловчи ҳикоя бўлиб, унинг ичида яна 7 ҳикоя келтирилган. Улар асарнинг умумий йўналиши б-н чамбарчас боғланиб, яхлит бир бадиий асарнинг узвий қисмларини ташкил этади. Айни вақтда ҳикоянинг ҳар бири мустақил ҳисобланади ва мавзулар даврнинг, халқ турмушининг муҳим томонларини қамраб олади; халқ ҳаёти, тинчлик ва осойишталик, адолат ва ватанпарварлик, севги ва маърифат ғоялари илгари сурилади, мунофиклик ва золимлик қораланади.

Баҳром — 7 иқлим шоҳи. Овда уни излаб келаётган Монийни учратади. Моний хитойлик гўзал Дилором ҳақида хабар беради, ўзи чизган қизнинг суратини кўрсатади. Шоҳ суратни кўриб телбаларча ошиқ бўлади. Хитойнинг 1 йиллик хирожини тўлаб, қизни саройга келтиради. Шоҳ қизга бутунлай маҳлиё бўлиб, мамлакат ишларини унутади. Мастлик б-н севгилисидан ҳам ажралади, сўнг узлатга берилади. Ундаги савдойиликни даф этмоқ учун 7 иқлим шоҳи 7 рангдаги 7 қаср қурдиради. Бахром уларнинг ҳар бирида ҳар куни 1 мусофирдан ҳикоя тинглайди, тузала бошлайди. Ниҳоят 7-кун оқ қасрда Дилоромнинг дарагини эшитади ва уни топади. Яна овга, айшишратга берилади ва навбатдаги ов пайтида бутун аркони давлати б-н ер ютади.

Навоий Баҳром образига жуда катта маъно-мазмун юклаган. Унинг тимсолида ошиқлик ва шоҳликнинг бир танга сиғмаслигини кўрсатган. Навоий асар воқеаларини Хуросону Мовароуннахр ҳаёти б-н боғлашга ҳаракат қилиб, қиссага туркона руҳ берган. «С.с.» воқеалари, қаҳрамонларининг хатти-ҳаракатлари юксак бадиий маҳорат б-н тасвирланган. Навоийдан сўнг оғзаки ва ёзма адабиётда «С.с.»нинг бир неча вариантлари яратилди [ Сайқалий «Баҳром ва Гуландом», Н. Цицишвили «Баҳромгуриани» достонлари; К.Яшин «Меҳр ва Суҳайл» мусиқали драмаси, К. Яшин, М.Муҳамедов «Дилором» операси либреттоси, Ғарибий (19-а.) «Шоҳ Баҳром ва Дилором», Умар Боқий «Қиссаи ҳафт манзари Баҳром», Фозил Йўлдош ўғли «Баҳром ва Гуландом» ва б.].

Нашри: Сабъаи сайёр, Т., 1956, 1977.

Бегали Қосимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.