Sabuktegin

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–11-b. — ziyouz.com

Sabuktegin SABUKTEGIN, Sabuqtakin, Abu Mansur Nosiruddin vaddavla Sabuktakin (940, Issiqköl atrofidagi Barsxon ş. — 997, Balx) — davlat arbobi va sarkarda, ğaznayeiylar sulolasi va Ğaznaviylar davlati asosçisi. S. asli qarluq turklaridan bölib, uning otasini Qora Bajkam (turkça Qora Hökiz; asl ismi Juk) deyişgan. Özaro uruşlarning birida ösmir S. asir tuşgan. Tarixçi Bayhaqiynknt yozişiça, Nasr hoji nomli quljallob tomonidan u Buxoro bozoridan sotib olinib, Juzjon (Ğuzğonon) ga olib kelingan hamda Nişopurda somoniylarnknt Ğaznadagi noibi Alpteginta sotib yuborilgan. S. dovyurakligi va jasurligi bois Alptegin huzurida mavqei tez oşib, uning qiziga uylangan (bu nikoxdan uning valiahdi Ismoil tuğilgan. Zobuliston hokimining qizi bölgan xotinidan esa Mahmud dunyoga kelgan). Hindistonga qilingan bir qança yurişlarda faol qatnaşgan. Oddiy ğulomlikdan sipohsolor darajasiga kötarilgan. Alptegin vafot etgaç (963), Somoniylarning Ğaznadagi noiblari huzurida xizmat qilgan. Qöşinning talabiga köra, Ğazna viloyati amiri bölgan (977 y. 1 mart). Bu davrda Ğazna viloyatiga Bust, Gardiz, Parvon, Kobul, Zamindovar, Kusdar, Bomiyon, Toxariston, Hirot va Ğur viloyatlari qöşib olingan. Şim. Hindistonga ğaznaviylarning ilk yurişlarini boşlab, hind rojasi Jaylalni mağlubiyatga uçratgan. Peşovar va Lamğon örtasidagi xudud fath etilgan. Oradan köp ötmay Ğazna viloyati somoniylardan ajralib çiqib, mustaqil davlat (poytaxti — Ğazna ş.)ga aylangan.

S. b-n somoniylar amiri Nuh ibn Mansur örtasida Keş va Naxşabda özaro uçraşuv bölib, unda S. somoniylarni qöllab-quvvatlaşga va'da bergan. Gardiziynçnt yozişiça, S.ning 20 ming kişilik qöşini somoniylarning Xurosondagi noibi isyonkor Abu Ali Simjuriy (Abulhasan Simjuriyning öğli) va Foyiq askarlariga Hirot atrofida kuçli zarba bergan (994).

994 y. S. qöşini Hindistonda ham ğalabalarga erişgan va mahalliy aholining bir qismi islom dinini qabul qilgan. Öşa yili Abivardda xorazmşoh Abu Ali Ma'mun I (992—997) qöşini ustidan ham zafarga erişgan. Bu ğalabalar uçun abbosiylar xalifasi alQodir S.ga «Nosiruddin vaddavla» («Din va davlat himoyaçisi»), uning öğli Mahmud Ğaznaviyta «Sayf uddavla» («Davlat qiliçi») faxriy unvonlarini bergan (994 y. noyab.).

Hirot yaqinida Abu Ali Simjuriy va Foyiqqa S. öğli Mahmud b-n birgalikda sönggi zarbani bergan (995 y. 21 iyul). Bu jangda duşmanning xazinasi va fillar ölja olingan, nomdor laşkarboşilar asir tuşişgan. Xorazmga qoçib ketgan Abu Ali Simjuriy özining 3 safdoşi b-n keyinçalik S. tomonidan öldirilgan.

Movarounnahrga qoraxoniylar hujumi boşlangaç (996), S. öğli Mahmud va birodari Böğroçiq boşçiligida Buxoroga 20 ming kişilik qöşin jönatgan. Ular b-n qoraxoniy Buğroxonning vorisi Nasr Iloqxon örtasida somoniylar amirining iştirokisiz şartnoma tuzilib, somoniylarga Movarounnaxr markazi qoldirilgan va Amudaryoning jan. qismi — butun Xuroson hududida ğaznaviylarning hukmronligi tan olingan.

S. hukmronlik davrida poytaxt Ğazna ş. yirik siyosiy va madaniy markazga aylangan. Ğaznaga borayotganda (Balx yaqinida) vafot etgan va Ğazna atrofidagi AfğonŞolida dafn etilgan. Qabri ustiga maqbara qurilgan (11-a.). Bayhaqiy özining «Tarixi Mas'udiy» nomli asarida S.ni aklli va adolatli, andişali hukmdor sifatida körsatib, unga yuqori baho bergan.

Manba: AbulFazl Beyxaki, Istoriya Mas'uda (10301041), T., 1962, M., 1969; Abu Sa'id Gardizi , Zayn alaxbor, T., 1991.

Ad.: Hamidjon Homidiy, Köhna Şarq darğalari, T., 1999; Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari, T., 2001.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САБУКТЕГИН, Сабуқтакин, Абу Мансур Носируддин ваддавла Сабуктакин (940, Иссиқкўл атрофидаги Барсхон ш. — 997, Балх) — давлат арбоби ва саркарда, ғазнаеийлар сулоласи ва Ғазнавийлар давлати асосчиси. С. асли қарлуқ туркларидан бўлиб, унинг отасини Қора Бажкам (туркча Қора Ҳўкиз; асл исми Жук) дейишган. Ўзаро урушларнинг бирида ўсмир С. асир тушган. Тарихчи Байҳақийнкнт ёзишича, Наср ҳожи номли қулжаллоб томонидан у Бухоро бозоридан сотиб олиниб, Жузжон (Ғузғонон) га олиб келинган ҳамда Нишопурда сомонийларнкнт Ғазнадаги ноиби Алптегинта сотиб юборилган. С. довюраклиги ва жасурлиги боис Алптегин ҳузурида мавқеи тез ошиб, унинг қизига уйланган (бу никохдан унинг валиаҳди Исмоил туғилган. Зобулистон ҳокимининг қизи бўлган хотинидан эса Маҳмуд дунёга келган). Ҳиндистонга қилинган бир қанча юришларда фаол қатнашган. Оддий ғуломликдан сипоҳсолор даражасига кўтарилган. Алптегин вафот этгач (963), Сомонийларнинг Ғазнадаги ноиблари ҳузурида хизмат қилган. Қўшиннинг талабига кўра, Ғазна вилояти амири бўлган (977 й. 1 март). Бу даврда Ғазна вилоятига Буст, Гардиз, Парвон, Кобул, Заминдовар, Кусдар, Бомиён, Тохаристон, Ҳирот ва Ғур вилоятлари қўшиб олинган. Шим. Ҳиндистонга ғазнавийларнинг илк юришларини бошлаб, ҳинд рожаси Жайлални мағлубиятга учратган. Пешовар ва Ламғон ўртасидаги худуд фатҳ этилган. Орадан кўп ўтмай Ғазна вилояти сомонийлардан ажралиб чиқиб, мустақил давлат (пойтахти — Ғазна ш.)га айланган.

С. б-н сомонийлар амири Нуҳ ибн Мансур ўртасида Кеш ва Нахшабда ўзаро учрашув бўлиб, унда С. сомонийларни қўллаб-қувватлашга ваъда берган. Гардизийнчнт ёзишича, С.нинг 20 минг кишилик қўшини сомонийларнинг Хуросондаги ноиби исёнкор Абу Али Симжурий (Абулҳасан Симжурийнинг ўғли) ва Фойиқ аскарларига Ҳирот атрофида кучли зарба берган (994).

994 й. С. қўшини Ҳиндистонда ҳам ғалабаларга эришган ва маҳаллий аҳолининг бир қисми ислом динини қабул қилган. Ўша йили Абивардда хоразмшоҳ Абу Али Маъмун I (992—997) қўшини устидан ҳам зафарга эришган. Бу ғалабалар учун аббосийлар халифаси алҚодир С.га «Носируддин ваддавла» («Дин ва давлат ҳимоячиси»), унинг ўғли Маҳмуд Ғазнавийта «Сайф уддавла» («Давлат қиличи») фахрий унвонларини берган (994 й. нояб.).

Ҳирот яқинида Абу Али Симжурий ва Фойиққа С. ўғли Маҳмуд б-н биргаликда сўнгги зарбани берган (995 й. 21 июль). Бу жангда душманнинг хазинаси ва филлар ўлжа олинган, номдор лашкарбошилар асир тушишган. Хоразмга қочиб кетган Абу Али Симжурий ўзининг 3 сафдоши б-н кейинчалик С. томонидан ўлдирилган.

Мовароуннаҳрга қорахонийлар ҳужуми бошлангач (996), С. ўғли Маҳмуд ва биродари Бўғрочиқ бошчилигида Бухорога 20 минг кишилик қўшин жўнатган. Улар б-н қорахоний Буғрохоннинг вориси Наср Илоқхон ўртасида сомонийлар амирининг иштирокисиз шартнома тузилиб, сомонийларга Мовароуннахр маркази қолдирилган ва Амударёнинг жан. қисми — бутун Хуросон ҳудудида ғазнавийларнинг ҳукмронлиги тан олинган.

С. ҳукмронлик даврида пойтахт Ғазна ш. йирик сиёсий ва маданий марказга айланган. Ғазнага бораётганда (Балх яқинида) вафот этган ва Ғазна атрофидаги АфғонШолида дафн этилган. Қабри устига мақбара қурилган (11-а.). Байҳақий ўзининг «Тарихи Масъудий» номли асарида С.ни аклли ва адолатли, андишали ҳукмдор сифатида кўрсатиб, унга юқори баҳо берган.

Манба: АбулФазл Бейхаки, История Мас’уда (10301041), Т., 1962, М., 1969; Абу Са’ид Гардизи , Зайн алахбор, Т., 1991.

Ад.: Ҳамиджон Ҳомидий, Кўҳна Шарқ дарғалари, Т., 1999; Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.