Sabzavot
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4-b. — ziyouz.com
Sabzavot (fors.toj. sabza — yamyaşil öt, maysa) — rezavor va poliz ekinlari va ularning ovqatga işlatiladigan mahsuli. S.lar jahonning deyarli barça mamlakatlarida ekiladi. S. tabiiy yoki qayta işlangan holida iste'mol qilinadi. S.larning barçasi oziklik, dorivor va parhez xususiyatiga ega. Ovqatga va yangiligida istemol qiliş uçun S.larning mevasi, yoş novdasi, ildizi, ildizmevasi, tuganagi, uruği, töpguli, bargi va b. işlatiladi. Insonning bir kunlik ovkat ratsionida S. 600 g ni taşkil etişi kerak. S.ning tarkibi va ozuqalik sifati mahsulot turiga, yetiştiriş şaroitiga va saqlanişiga qarab özgarib turadi. Şuning uçun ularni köproq yangiligida iste'mol qilinadi. S. mahsulotlari quruq moddasining asosiy qismini uglevodlar — kraxmal, qand, kletçatka hamda pektinli moddalar taşkil etadi. S. tarkibida qand (0,5—2,5%), organik kislotalar, xuşböy moddalar, kul elementlari (0,4—3%), vitaminlar (5—50 mg%S vitamini, şuningdek, karotin, Vg B2, RR va b.) bor. S. tarkibida moy bölmaydi, oqsil kam miqdorda (1—2%, dukkaklilarda 5—6%), suv 65—96% ni taşkil qiladi. Şu sababli ularning energetik qimmati unçalik yuqori emas. (2 dan 2 ming kj/kg gaça). Ammo S.da biologik faol birikmalar (kaliy, magniy, temir, fosfor tuzlari), mikroelementlar ham mavjud. S.larning muhim fiziologik xususiyatlari ularning iştahani qözğatişi, boşqa mahsulotlarning hazm bölişini yaxşilaşidir. Özbekistonda S.larning barça turlari mart oyidan to keç kuzgaça, qişbahor fasllarida (issiqxona va parniklar)da yetiştiriladi. Ayrim S.lar qayta işlanganda yoki ovqatga solinganda vitaminlar va xuşta'mlik xususiyatlari birmunça yöqoladi. Tuzlaş, marinadlaş, tez muzlatiş, vakuumda quritişda vitaminlar va b. moddalar köproq saqlanib qoladi.
Abdunabi Hakimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САБЗАВОТ (форс.тож. сабза — ямяшил ўт, майса) — резавор ва полиз экинлари ва уларнинг овқатга ишлатиладиган маҳсули. С.лар жаҳоннинг деярли барча мамлакатларида экилади. С. табиий ёки қайта ишланган ҳолида истеъмол қилинади. С.ларнинг барчаси озиклик, доривор ва парҳез хусусиятига эга. Овқатга ва янгилигида истемол қилиш учун С.ларнинг меваси, ёш новдаси, илдизи, илдизмеваси, туганаги, уруғи, тўпгули, барги ва б. ишлатилади. Инсоннинг бир кунлик овкат рационида С. 600 г ни ташкил этиши керак. С.нинг таркиби ва озуқалик сифати маҳсулот турига, етиштириш шароитига ва сақланишига қараб ўзгариб туради. Шунинг учун уларни кўпроқ янгилигида истеъмол қилинади. С. маҳсулотлари қуруқ моддасининг асосий қисмини углеводлар — крахмал, қанд, клетчатка ҳамда пектинли моддалар ташкил этади. С. таркибида қанд (0,5—2,5%), органик кислоталар, хушбўй моддалар, кул элементлари (0,4—3%), витаминлар (5—50 мг%С витамини, шунингдек, каротин, Вг В2, РР ва б.) бор. С. таркибида мой бўлмайди, оқсил кам миқдорда (1—2%, дуккаклиларда 5—6%), сув 65—96% ни ташкил қилади. Шу сабабли уларнинг энергетик қиммати унчалик юқори эмас. (2 дан 2 минг кж/кг гача). Аммо С.да биологик фаол бирикмалар (калий, магний, темир, фосфор тузлари), микроэлементлар ҳам мавжуд. С.ларнинг муҳим физиологик хусусиятлари уларнинг иштаҳани қўзғатиши, бошқа маҳсулотларнинг ҳазм бўлишини яхшилашидир. Ўзбекистонда С.ларнинг барча турлари март ойидан то кеч кузгача, қишбаҳор фаслларида (иссиқхона ва парниклар)да етиштирилади. Айрим С.лар қайта ишланганда ёки овқатга солинганда витаминлар ва хуштаъмлик хусусиятлари бирмунча йўқолади. Тузлаш, маринадлаш, тез музлатиш, вакуумда қуритишда витаминлар ва б. моддалар кўпроқ сақланиб қолади.
Абдунаби Ҳакимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.