Sabzi

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 7–8-b. — ziyouz.com

Sabzi (Daucus) — soyabonguldoşlar oilasiga mansub ikki, qisman bir yillik ötsimon ösimliklar turkumi, sabzavot ekini. Sning 60 dan ortiq turi bor. Bir turi (D. carota) — madaniy S. ekiladi. Bu tur Ğarb (Örta Yer dengizi havzasidan kelib çiqqan 4 turxil — karotinli, sariq, oq, binafşarang Slar) va Osiyo (Afğoniston va unga yaqin hududlardan kelib çiqqan 6 tur xil — sariq, binafşarang, qizil, töq binafşarang, puşti, oq Slar) kenja turiga bölinadi.

Jahondagi deyarli barça mamlakatlarda karotinli navlari yetiştiriladi. Dehqonçilikda mil. av. 2ming yillikdan ma'lum. Xitoy, Fransiya, Italiya, Rossiya va b. mamlakatlarda köp ekiladi. Jahon böyiça S. ekin mayd. 861 ming ga, yalpi hosili 18,4 mln. t, hosildorligi 214,3 s/ga (1999). S. 1-yili barg çiqarib, ildizmeva beradi, 2-yili gulpoya çiqarib uruğ beradi. S. namsevar (ayniqsa, uniş, gullaş va ildiz-meva tugiş davrida), yoruğsevar, sovuqqa çidamli ösimlik (maysalari — 2° ga çidaydi). Uruği 4—5° da unib çiqadi. 18—20° da yaxşi rivojlanadi. Ösuv davri 80—110 kun. Osiyo kenja turiga kiradigan S. barglari yaproqli, 3 karra patsimon qirqilgan. Guli 2 jinsli, töpguli murakkab soyabon, haşarotlar yordamida çanglanadi. Uruği mayda, 1000 donasi 1—1,5 g. Ildizmevasi sersuv, naviga qarab dumaloqroq, silindrsimon, rangi sariq, oq va ba'zan qizğiş, oç kizil, uz. 8—17 sm, vazni 30—200 g va undan ortiq. Sabzisi (ildizmevasi)da 10—12 % qand, 9,2% uglevodlar, 1,1% azotli moddalar va S, V,, B2, RR vitaminlari, 9,0 (20—25 gaça) mg% karotin bor. S. inson oziq-ovqat ratsionida muhim örinda turadi. Xaşaki navlarining ildizmevasi rangi oq, asosan, çorvaçilikda ozuqa sifatida işlatiladi. 100 kg ildizmevasida 14 ozuqa birligi, 0,8 kg hazm böluvçi protein, 80 g kalsiy, 50 g fosfor bor. S. oziq-ovqat va şirali ozuqa sifatida, şuningdek, boşqa mahsulotlar olişda xom aşyo sifatida işlatiladi. S. bir yilda 3 marta ekiladi. Ertagisi fev. oxiri—mart boşlarida, yozgisi 15 iyun—15 iyulda, qişkisi noyab. oxiri — dek. boşlarida ekiladi. Urugi 4° da 12—20 kunda unib çiqadi. Unib çiqişiga qadar suvga juda talabçan. Qator orasi 60, qatordagi tasmalar oraliği 15—20 sm sxemada ekiladi. Ikkinçi yaganadan keyin ösimliklar oraliği 5—7 sm bölişi kerak, 1 ga yerga 6—7 kg uruğ sarflanadi. Ösuv davrida ötoq qilinadi, yaganalanadi, qator orasi yumşatiladi, oziklantiriladi, 7—12 marta suğoriladi. S. yalpi kavlab olinadi. Hosildorligi 25—35 t/ga. Yangiligida iste'mol qilinadi, konservalar, tibbiyotda esa Sdan turli doridarmonlar tayyorlanadi. Şim. rayonlarda va Yevropa mamlakatlarida, asosan, qizil, Markaziy Osiyo mamlakatlarida sariq S. ekiladi. Özbekistonda xalq seleksiyasida S.ning juda köp navlari yaratilgan. Hoz. davrda S.ning Muşak 195 (ertapişar) va Nurli (örtapişar), Mirzoy qizil 228, Mirzoy sariq 304 (örta ertagi), Nant 4, Şantane 2461 (örtagi) va Ziynatli, Kaskade Ğ,, Puma Ğ, va b. navlari va duragaylari ekiladi.

Zararkunandalari: sabzi paşşasi, kuyalar, ötloq parvonasi.

Kasalliklari: fomoz, alternarioz, sklerotinioz va b.

Ad.: Balaşev I.N., Zeman G.O., Sabzavotçilik, T., 1982; Böriyev X.Ç., Abdullayev A., Tomorqa sabzavotçiligi, T., 1989.

Abdunabi Hakimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САБЗИ (Daucus) — соябонгулдошлар оиласига мансуб икки, қисман бир йиллик ўтсимон ўсимликлар туркуми, сабзавот экини. Снинг 60 дан ортиқ тури бор. Бир тури (D. carota) — маданий С. экилади. Бу тур Ғарб (Ўрта Ер денгизи ҳавзасидан келиб чиққан 4 турхил — каротинли, сариқ, оқ, бинафшаранг Слар) ва Осиё (Афғонистон ва унга яқин ҳудудлардан келиб чиққан 6 тур хил — сариқ, бинафшаранг, қизил, тўқ бинафшаранг, пушти, оқ Слар) кенжа турига бўлинади.

Жаҳондаги деярли барча мамлакатларда каротинли навлари етиштирилади. Деҳқончиликда мил. ав. 2минг йилликдан маълум. Хитой, Франция, Италия, Россия ва б. мамлакатларда кўп экилади. Жаҳон бўйича С. экин майд. 861 минг га, ялпи ҳосили 18,4 млн. т, ҳосилдорлиги 214,3 ц/га (1999). С. 1-йили барг чиқариб, илдизмева беради, 2-йили гулпоя чиқариб уруғ беради. С. намсевар (айниқса, униш, гуллаш ва илдиз-мева тугиш даврида), ёруғсевар, совуққа чидамли ўсимлик (майсалари — 2° га чидайди). Уруғи 4—5° да униб чиқади. 18—20° да яхши ривожланади. Ўсув даври 80—110 кун. Осиё кенжа турига кирадиган С. барглари япроқли, 3 карpa патсимон қирқилган. Гули 2 жинсли, тўпгули мураккаб соябон, ҳашаротлар ёрдамида чангланади. Уруғи майда, 1000 донаси 1—1,5 г. Илдизмеваси серсув, навига қараб думалоқроқ, цилиндрсимон, ранги сариқ, оқ ва баъзан қизғиш, оч кизил, уз. 8—17 см, вазни 30—200 г ва ундан ортиқ. Сабзиси (илдизмеваси)да 10—12 % қанд, 9,2% углеводлар, 1,1% азотли моддалар ва С, В,, В2, РР витаминлари, 9,0 (20—25 гача) мг% каротин бор. С. инсон озиқ-овқат рационида муҳим ўринда туради. Хашаки навларининг илдизмеваси ранги оқ, асосан, чорвачиликда озуқа сифатида ишлатилади. 100 кг илдизмевасида 14 озуқа бирлиги, 0,8 кг ҳазм бўлувчи протеин, 80 г кальций, 50 г фосфор бор. С. озиқ-овқат ва ширали озуқа сифатида, шунингдек, бошқа маҳсулотлар олишда хом ашё сифатида ишлатилади. С. бир йилда 3 марта экилади. Эртагиси фев. охири—март бошларида, ёзгиси 15 июнь—15 июлда, қишкиси нояб. охири — дек. бошларида экилади. Уруги 4° да 12—20 кунда униб чиқади. Униб чиқишига қадар сувга жуда талабчан. Қатор ораси 60, қатордаги тасмалар оралиғи 15—20 см схемада экилади. Иккинчи яганадан кейин ўсимликлар оралиғи 5—7 см бўлиши керак, 1 га ерга 6—7 кг уруғ сарфланади. Ўсув даврида ўтоқ қилинади, яганаланади, қатор ораси юмшатилади, озиклантирилади, 7—12 марта суғорилади. С. ялпи кавлаб олинади. Ҳосилдорлиги 25—35 т/га. Янгилигида истеъмол қилинади, консервалар, тиббиётда эса Сдан турли доридармонлар тайёрланади. Шим. районларда ва Европа мамлакатларида, асосан, қизил, Марказий Осиё мамлакатларида сариқ С. экилади. Ўзбекистонда халқ селекциясида С.нинг жуда кўп навлари яратилган. Ҳоз. даврда С.нинг Мушак 195 (эртапишар) ва Нурли (ўртапишар), Мирзой қизил 228, Мирзой сариқ 304 (ўрта эртаги), Нант 4, Шантанэ 2461 (ўртаги) ва Зийнатли, Каскаде Ғ,, Пума Ғ, ва б. навлари ва дурагайлари экилади.

Зараркунандалари: сабзи пашшаси, куялар, ўтлоқ парвонаси.

Касалликлари: фомоз, альтернариоз, склеротиниоз ва б.

Ад.: Балашев И.Н., Земан Г.О., Сабзавотчилик, Т., 1982; Бўриев Х.Ч., Абдуллаев А., Томорқа сабзавотчилиги, Т., 1989.

Абдунаби Ҳакимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.