Saçratqi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235–236-b. — ziyouz.com
Saçratqi SAÇRATQI, oddiy saçratqi (Cichorium intybus L.) — murakkabguldoşlarga mansub köp yillik betona öt. Poyasi şoxlanadi, serbarg, bri 30—130 sm, pastki kismi oq tukli. Barglari ketma-ket joylaşgan. Gullari havorang, barg qöltiqlarida kalta gulbandda tuptup bölib, poya uçida esa yakka savatçasimon töpgulga yiğilgan. Ildizi öq ildiz, tuproqqa 1,5 m çuq. gaça kiradi. S. ildizida 20% gaça inulin bor (Yevropa mamlakatlarida dorivor ekin sifatida ekiladi). Mart—mayda ösa boşlaydi, iyul— okt.gaça gullaydi va mevalaydi. Uruğidan köpayadi. Asosan, suğoriladigan ekinlar orasida (bedazorlarda juda köp) uçraydi. Şuningdek, taşlandiq yerlar, yöl, dala, ariq yoqalari, boğlarda ösadi. Zararkunandalarga makon. Xalq tabobatida oftob urganda va saçrama toşmalarni davolaşda poyasi kaynatmasi va kulidan foydalaniladi.
Kuraş çoralari: beda uruğini tozalaş, paxta va b. çopiq qilinagan. Sm. öqimişli bölgani sababli Zokir eşon tödasida korfarmonlik qilgan. 1892 y. Zokir eşon vafotidan söng, Marğilonga qaytib kelib, öz tödasini tuzdi va öz repertuari, tajribasini mahalliy qiziqçilarga örgatadi. Yusufjon qiziq Şakarjonov, Mamajon Maxsum Umurzoqov, Sulaymon qori Mirzamaqmudov, Usmon qori Raimboyev va b. uning şogirdlaridir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЧРАТҚИ, оддий сачратқи (Cichorium intybus L.) — мураккабгулдошларга мансуб кўп йиллик бетона ўт. Пояси шохланади, сербарг, бри 30—130 см, пастки кисми оқ тукли. Барглари кетма-кет жойлашган. Гуллари ҳаворанг, барг қўлтиқларида калта гулбандда туптуп бўлиб, поя учида эса якка саватчасимон тўпгулга йиғилган. Илдизи ўқ илдиз, тупроққа 1,5 м чуқ. гача киради. С. илдизида 20% гача инулин бор (Европа мамлакатларида доривор экин сифатида экилади). Март—майда ўса бошлайди, июль— окт.гача гуллайди ва мевалайди. Уруғидан кўпаяди. Асосан, суғориладиган экинлар орасида (бедазорларда жуда кўп) учрайди. Шунингдек, ташландиқ ерлар, йўл, дала, ариқ ёқалари, боғларда ўсади. Зараркунандаларга макон. Халқ табобатида офтоб урганда ва сачрама тошмаларни даволашда пояси кайнатмаси ва кулидан фойдаланилади.
Кураш чоралари: беда уруғини тозалаш, пахта ва б. чопиқ қилинаган. См. ўқимишли бўлгани сабабли Зокир эшон тўдасида корфармонлик қилган. 1892 й. Зокир эшон вафотидан сўнг, Марғилонга қайтиб келиб, ўз тўдасини тузди ва ўз репертуари, тажрибасини маҳаллий қизиқчиларга ўргатади. Юсуфжон қизиқ Шакаржонов, Мамажон Махсум Умурзоқов, Сулаймон қори Мирзамақмудов, Усмон қори Раимбоев ва б. унинг шогирдларидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.