«Saddi iskandariy»
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–23-b. — ziyouz.com
«Saddi iskandariy» («Iskandar devori») — «Xamsa» (Navoiy) ning yakunlovçi dostoni (1485). Asar 89 bob, 7215 baytdan iborat bölib, Navoiy ijodidagi hajman eng yirik epik asardir. Doston aruzning mutaqorib bahrida turkiyda yozilgan. Xamsanavislikning buyuk namoyandalari: Nizomiy Ganjaviy, Xisrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy va Alişer Navoiylar Iskandar töğrisida doston yozib, öz «Xamsa»lariga kiritganlar. Dastlab musulmon dunyosida Qur'oni karimning Kahf surasida nomi zikr etilgan hukmdor Zulqarnayn (Ikki şoxli, 18sura, 83 —98oyatlar) hamda yunon sarkardasi va davlat arbobi Aleksandrii bitta şaxs deb bilişgan va u şarkda Iskandar Zulqarnayn nomi b-n maşhur bölgan. Mazkur Iskandarnomalarga Iskandar timsolidagi Aleksandr faoliyati mavzu qilib olingan. Ammo asarlarda Iskandar timsoli tarixiylikdan tobora uzoqlaşib, badiiy töqima obrazga aylana borgan. Har bir xamsanavis Iskandar timsolida öz ideallarini talqin etişga harakat qilgan.
Navoiy öz asari avvalida, salaflaridan farqli ölaroq, tarixiylikka, köproq tarix kitoblariga tayanib iş körganini yozadi. Navoiy bu örinda öz asarida Iskandar haqidagi boblar izçilligining Qur'ondagi Zulqarnayn haqidagi oyatlarga hamda tarixiy şaxs Aleksandr faoliyatiga muvofiq kelişini nazarda tutgan. Dostonning «S. I.» deb nomlanişida ham Qur'oni karimning Navoiy uçun birlamçi manba bölganligi seziladi.
Navoiy talkinida Iskandar odil şoh, u dunyoni kufrdan, jaholatdan tozalab, butun dunyoda adolatni joriy etiş, başariy tartibqoidalarni katta olamdagi tartibqoidalarga muvofiklaştiriş maqsadida xalqlar ustiga yurişlar qilgan. Bu esa sufiyona talqin bölib, dostondagi muqaddima boblar, Iskandar voqealari hikoya qilingan boblar hamda unga ilova boblarda ham şoirning tasavvufiy qaraşlari ustuvorligini köriş mumkin. Mas, Iskandar şişa sandiq yasab, dengiz tubiga tuşadi, turfa ajoyibotlarni körib, vataniga qaytadi. U vafot etar ekan, bir qölini tobutdan çiqarib qöyişlarini söraydi. Asarda Navoiy insonni bu foniy dunyo hoyu havaslariga ortiqça ruju qöymaslikka çaqirib, garçi Iskandar jahonni egallagan jahongir bölsada, u narigi dunyoga heç narsasiz ketayotganligiga işora qiladi.
Doston turkiy adabiyotda köplab naziralar yozilişiga turtki bölgan (Abay, «Iskandar», 19-a.; Şayxzoda, Iskandar Zulqarnayn», 20-a. va b.). Iskandar obrazi şe'riyatda an'anaviy obrazga aylangan.
Abduvohid Hayitov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«САДДИ ИСКАНДАРИЙ» («Искандар девори») — «Хамса» (Навоий) нинг якунловчи достони (1485). Асар 89 боб, 7215 байтдан иборат бўлиб, Навоий ижодидаги ҳажман энг йирик эпик асардир. Достон арузнинг мутақориб баҳрида туркийда ёзилган. Хамсанависликнинг буюк намояндалари: Низомий Ганжавий, Хисрав Деҳлавий, Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийлар Искандар тўғрисида достон ёзиб, ўз «Хамса»ларига киритганлар. Дастлаб мусулмон дунёсида Қуръони каримнинг Каҳф сурасида номи зикр этилган ҳукмдор Зулқарнайн (Икки шохли, 18сура, 83 —98оятлар) ҳамда юнон саркардаси ва давлат арбоби Александрии битта шахс деб билишган ва у шаркда Искандар Зулқарнайн номи б-н машҳур бўлган. Мазкур Искандарномаларга Искандар тимсолидаги Александр фаолияти мавзу қилиб олинган. Аммо асарларда Искандар тимсоли тарихийликдан тобора узоқлашиб, бадиий тўқима образга айлана борган. Ҳар бир хамсанавис Искандар тимсолида ўз идеалларини талқин этишга ҳаракат қилган.
Навоий ўз асари аввалида, салафларидан фарқли ўлароқ, тарихийликка, кўпроқ тарих китобларига таяниб иш кўрганини ёзади. Навоий бу ўринда ўз асарида Искандар ҳақидаги боблар изчиллигининг Қуръондаги Зулқарнайн ҳақидаги оятларга ҳамда тарихий шахс Александр фаолиятига мувофиқ келишини назарда тутган. Достоннинг «С. И.» деб номланишида ҳам Қуръони каримнинг Навоий учун бирламчи манба бўлганлиги сезилади.
Навоий талкинида Искандар одил шоҳ, у дунёни куфрдан, жаҳолатдан тозалаб, бутун дунёда адолатни жорий этиш, башарий тартибқоидаларни катта оламдаги тартибқоидаларга мувофиклаштириш мақсадида халқлар устига юришлар қилган. Бу эса суфиёна талқин бўлиб, достондаги муқаддима боблар, Искандар воқеалари ҳикоя қилинган боблар ҳамда унга илова бобларда ҳам шоирнинг тасаввуфий қарашлари устуворлигини кўриш мумкин. Мас, Искандар шиша сандиқ ясаб, денгиз тубига тушади, турфа ажойиботларни кўриб, ватанига қайтади. У вафот этар экан, бир қўлини тобутдан чиқариб қўйишларини сўрайди. Асарда Навоий инсонни бу фоний дунё ҳою ҳавасларига ортиқча ружу қўймасликка чақириб, гарчи Искандар жаҳонни эгаллаган жаҳонгир бўлсада, у нариги дунёга ҳеч нарсасиз кетаётганлигига ишора қилади.
Достон туркий адабиётда кўплаб назиралар ёзилишига туртки бўлган (Абай, «Искандар», 19-а.; Шайхзода, Искандар Зулқарнайн», 20-а. ва б.). Искандар образи шеъриятда анъанавий образга айланган.
Абдувоҳид Ҳайитов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.