Sa'diy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 237–238-b. — ziyouz.com
Sa'diy Şeroziy (taxallusi; asl ism-şarifi Muslihiddin Abu Muhammad Abdullox. ibn Muşrifiddin) (1203/1210 Şeroz 1292.9.12) forsigöy şoir, adib va mutafakkir. Şarq xalqlari orasida Şayx Sa'diy nomi b-n maşhur. Otasi Şeroz otabegi Sa'd binni Zanjiyning mulozimlaridan bölgan. Otadan yoş yetim qolgan S. boşlanğiç ma'lumotni tuğilgan şahri Şerozda olgaç, tahsilni xalifalikning poytaxti, ilm va madaniyat markazi bölgan Bağdodda davom ettirgan. «Nizomiya» va «Mustansiriya» madrasalarida diniy, filologik, tabiiy va aniqfanlarni örgangan. Öz davrining dongdor mutasavvifi va faylasufi Şahobiddin Suhravardiy hamda yirik ilohiyotşunos Abdulfaraj Abdurahmon ibn Jazviy qölida tahsil olgan.
Madrasani tugatgan S. Şarq mamlakatlari böylab 20 yillik sayohati davomida, Kiçik Osiyo ya.o., Misr, Xuroson, Şarqiy Turkiston, Hindiston kabi mamlakatlarni ba'zan ulovda, ba'zan piyoda kezib çiqqan. Qiyinçiliklar b-n keçgan bu sayoxatlarida S. hayot ilmini çuqur örganib, inson fe'lini butun murakkabligi b-n anglab, öz davrining köpni körgan donişmand kişisi bölib yetişgan. 13-a. örtalarida Şerozga kaytib kelgan S. dunyo taşvişlaridan özini çetga olib, şahar çekkasidagi şayx Abu Abdulloh Hafif xonaqosida faqirona hayot keçirgan.
Fors-tojik adabiyotida S. maqomi juda yuksak. Xususan, Damaşqda «Böston» («Sa'diynoma», 1257) va Şerozda «Guliston» (1258) asarlarini yozgan va şerozlik hukmdor Abubakr ibn Sa'd (1226—60) ga takdim qilgan. S. ğazalni mustaqil janr darajasiga kötargan. U ğazalçilikdagi özigaça olib borilgan tajribalarni rivojlantirib, takomilga yetkazgan, keyin bu janrni Hofiz Şeroziy yuksak çöqqiga olib çiqdi. S. ğazallari 4 devondan iborat bölib, ular «Tayyibot» («Latif ğazallar»), «Badoye'» («Yangi ğazallar»), «Xavotim» («Xotima ğazallar») va «Ğazaliyoti qadim» («Eski ğazallar»)dan iborat. S 2 tilda yoziladigan şe'r turi — mulamma' (şiru şakar)ning ham asosçisi. Arab tilini yaxşi bilganligidan u arabça misra va baytlarni forsiy b-n uyğunlaştirib, uşbu şaklni ixtiro qilgan. S. tarje'band janrini ham rivojlantirgan. S. fors-tojik badiiy nasrining ham asosçisi hisoblanadi. Ungaça faqat maktublar, hujjatlar, ilmiy va tasavvufiy asarlar, adabiy xarakterdagi tarixiy lavhalargina nasrda yozilgan. Bundan taşqari, şoirning «Sohibiya» asari, arabça va forsça qasidalari, qit'a, ruboiy va fardlari ham maşhur. Uning asarlari öşa davrda yaratilgan 2 «Kulliyot»i orqali saqlangan. Biri şoir vafotidan 37 y. söng Ali binni Ahmad binni Abubakr Besutun gomonidan tuzilgan «Kulliyot» bölib, 19 bölimdan iborat. Kitobning kiriş qismida töplovçi «Kulliyot» ustida 7 y. işlaganligini, köpçilikning maslahati va yordami b-n bu işni amalga oşirganini yozadi. Ikkinçi «Kulliyot» 13-a.ga oid bölib, kim tomonidan töplanganligi yozilmagan. Şu 2 manba asosida Eron olimi Muhammadali Furöğiy S. «Kulliyot»ini naşr ettirgan (1941). «Kulliyot»ga, diniyfalsafiy, nasriy asarlardan taşqari, «Guliston», «Böston», «Arab qasidalari», «Fors qasidalari», «Tarjibband», şuningdek, 4 devoni kiritilgan. Asar 18 bölimdan iborat bölib, 10 dan ortiq janrdagi asarlarni öz içiga oladi.
Bir umr xalq içida yaşagani, hayotning butun aççiqçuçugini totgani uçun ham S. asarlari boşqa Şarq şoirlaridan hayratlanarli darajada hayotiyligi b-n alohida ajralib turadi. «Böston» va «Guliston» hayotiy hikoyatlardan taşkil topgani, donişmand şoirning bu hikoyatlar söngida qissadan xissa tarzida keltirgan şe'rlari real turmuşdan çiqarilgan xulosalar ekanligi b-n jahon ilmu adab ahlini birday öziga tortib kelmoqda. BMT ning Tinçlik Kengaşi binosi peştoqiga «Guliston»dan olingan quyidagi misralar bitilgan: «Odam bolalari ibtidoda bir gavhardan bino bölganlari tufayli yaxlit bir vujud kabidirlar. Binobarin, zamon uning bir a'zosiga jarohat yetkazsa, boşqa a'zolari ham öz tinçini yöqotadi».
S. özidan keyingi Şarq adabiyotiga kuçli ta'sir körsatgan. Şoir asarlari qadimdan özbek xalqi orasida ham maşhur. «Böston» va «Guliston» madrasalarda asosiy darsliklar qatorida öqitilib kelgan. Navoiy «Devoni Foniy»da S. ğazaliga 22 ta tatabbu' qilgan. Navoiyning «Mahbub ulqulub», Avloniyning «Turkiy guliston» asarlari bevosita S. ta'sirida yaratilgan. «Guliston» 1390—91 y.dayoq Sayfi Saroyi tomonidan «Gulistoni bitturkiy» nomi b-n özbek tiliga ijodiy tarjima qilingan. 19-a. 2-yarmida Ogahiy, 1909 y. Murodxöja domla, şuningdek, Sidqiy Xondayliqiy, Ğafur Ğulom, Muinzoda, Şoislom Şomuhamedov, Rustam Komilovlar özbek tiliga tarjima qilganlar. «Böston» asari Çustiy tarjimasida naşr etilgan.
1958 y. Butunjahon Tinçlik qömitasining qarori b-n «Guliston»ning 700 y.ligi xalqaro miqyosda keng nişonlangan.
Ac: Böston, T., 1960; Guliston, T., 1968; Sa'diy Şeroziy şe'riyatidan, T., 1976; Guliston (Ogahiy tarjimasi), T., 1993.
Ad.: Şomuhamedov Ş., Sa'diy Şeroziy, T., 1964; Şomuhamedov Ş., Fors-tojik adabiyoti klassiklari ijodida gumanizm, T., 1968.
Ergaş Oçilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЪДИЙ Шерозий (тахаллуси; асл исм-шарифи Муслиҳиддин Абу Муҳаммад Абдуллох. ибн Мушрифиддин) (1203/1210 Шероз 1292.9.12) форсигўй шоир, адиб ва мутафаккир. Шарқ халқлари орасида Шайх Саъдий номи б-н машҳур. Отаси Шероз отабеги Саъд бинни Занжийнинг мулозимларидан бўлган. Отадан ёш етим қолган С. бошланғич маълумотни туғилган шаҳри Шерозда олгач, таҳсилни халифаликнинг пойтахти, илм ва маданият маркази бўлган Бағдодда давом эттирган. «Низомия» ва «Мустансирия» мадрасаларида диний, филологик, табиий ва аниқфанларни ўрганган. Ўз даврининг донгдор мутасаввифи ва файласуфи Шаҳобиддин Суҳравардий ҳамда йирик илоҳиётшунос Абдулфараж Абдураҳмон ибн Жазвий қўлида таҳсил олган.
Мадрасани тугатган С. Шарқ мамлакатлари бўйлаб 20 йиллик саёҳати давомида, Кичик Осиё я.о., Миср, Хуросон, Шарқий Туркистон, Ҳиндистон каби мамлакатларни баъзан уловда, баъзан пиёда кезиб чиққан. Қийинчиликлар б-н кечган бу саёхатларида С. ҳаёт илмини чуқур ўрганиб, инсон феълини бутун мураккаблиги б-н англаб, ўз даврининг кўпни кўрган донишманд кишиси бўлиб етишган. 13-а. ўрталарида Шерозга кайтиб келган С. дунё ташвишларидан ўзини четга олиб, шаҳар чеккасидаги шайх Абу Абдуллоҳ Ҳафиф хонақосида фақирона ҳаёт кечирган.
Форс-тожик адабиётида С. мақоми жуда юксак. Хусусан, Дамашқда «Бўстон» («Саъдийнома», 1257) ва Шерозда «Гулистон» (1258) асарларини ёзган ва шерозлик ҳукмдор Абубакр ибн Саъд (1226—60) га такдим қилган. С. ғазални мустақил жанр даражасига кўтарган. У ғазалчиликдаги ўзигача олиб борилган тажрибаларни ривожлантириб, такомилга етказган, кейин бу жанрни Ҳофиз Шерозий юксак чўққига олиб чиқди. С. ғазаллари 4 девондан иборат бўлиб, улар «Таййибот» («Латиф ғазаллар»), «Бадоеъ» («Янги ғазаллар»), «Хавотим» («Хотима ғазаллар») ва «Ғазалиёти қадим» («Эски ғазаллар»)дан иборат. С 2 тилда ёзиладиган шеър тури — муламмаъ (ширу шакар)нинг ҳам асосчиси. Араб тилини яхши билганлигидан у арабча мисра ва байтларни форсий б-н уйғунлаштириб, ушбу шаклни ихтиро қилган. С. таржеъбанд жанрини ҳам ривожлантирган. С. форс-тожик бадиий насрининг ҳам асосчиси ҳисобланади. Унгача фақат мактублар, ҳужжатлар, илмий ва тасаввуфий асарлар, адабий характердаги тарихий лавҳаларгина насрда ёзилган. Бундан ташқари, шоирнинг «Соҳибия» асари, арабча ва форсча қасидалари, қитъа, рубоий ва фардлари ҳам машҳур. Унинг асарлари ўша даврда яратилган 2 «Куллиёт»и орқали сақланган. Бири шоир вафотидан 37 й. сўнг Али бинни Аҳмад бинни Абубакр Бесутун гомонидан тузилган «Куллиёт» бўлиб, 19 бўлимдан иборат. Китобнинг кириш қисмида тўпловчи «Куллиёт» устида 7 й. ишлаганлигини, кўпчиликнинг маслаҳати ва ёрдами б-н бу ишни амалга оширганини ёзади. Иккинчи «Куллиёт» 13-а.га оид бўлиб, ким томонидан тўпланганлиги ёзилмаган. Шу 2 манба асосида Эрон олими Муҳаммадали Фурўғий С. «Куллиёт»ини нашр эттирган (1941). «Куллиёт»га, динийфалсафий, насрий асарлардан ташқари, «Гулистон», «Бўстон», «Араб қасидалари», «Форс қасидалари», «Таржиббанд», шунингдек, 4 девони киритилган. Асар 18 бўлимдан иборат бўлиб, 10 дан ортиқ жанрдаги асарларни ўз ичига олади.
Бир умр халқ ичида яшагани, ҳаётнинг бутун аччиқчучугини тотгани учун ҳам С. асарлари бошқа Шарқ шоирларидан ҳайратланарли даражада ҳаётийлиги б-н алоҳида ажралиб туради. «Бўстон» ва «Гулистон» ҳаётий ҳикоятлардан ташкил топгани, донишманд шоирнинг бу ҳикоятлар сўнгида қиссадан хисса тарзида келтирган шеърлари реал турмушдан чиқарилган хулосалар эканлиги б-н жаҳон илму адаб аҳлини бирдай ўзига тортиб келмоқда. БМТ нинг Тинчлик Кенгаши биноси пештоқига «Гулистон»дан олинган қуйидаги мисралар битилган: «Одам болалари ибтидода бир гавҳардан бино бўлганлари туфайли яхлит бир вужуд кабидирлар. Бинобарин, замон унинг бир аъзосига жароҳат етказса, бошқа аъзолари ҳам ўз тинчини йўқотади».
С. ўзидан кейинги Шарқ адабиётига кучли таъсир кўрсатган. Шоир асарлари қадимдан ўзбек халқи орасида ҳам машҳур. «Бўстон» ва «Гулистон» мадрасаларда асосий дарсликлар қаторида ўқитилиб келган. Навоий «Девони Фоний»да С. ғазалига 22 та татаббуъ қилган. Навоийнинг «Маҳбуб улқулуб», Авлонийнинг «Туркий гулистон» асарлари бевосита С. таъсирида яратилган. «Гулистон» 1390—91 й.даёқ Сайфи Саройи томонидан «Гулистони биттуркий» номи б-н ўзбек тилига ижодий таржима қилинган. 19-а. 2-ярмида Огаҳий, 1909 й. Муродхўжа домла, шунингдек, Сидқий Хондайлиқий, Ғафур Ғулом, Муинзода, Шоислом Шомуҳамедов, Рустам Комиловлар ўзбек тилига таржима қилганлар. «Бўстон» асари Чустий таржимасида нашр этилган.
1958 й. Бутунжаҳон Тинчлик қўмитасининг қарори б-н «Гулистон»нинг 700 й.лиги халқаро миқёсда кенг нишонланган.
Ac: Бўстон, Т., 1960; Гулистон, Т., 1968; Саъдий Шерозий шеъриятидан, Т., 1976; Гулистон (Огаҳий таржимаси), Т., 1993.
Ад.: Шомуҳамедов Ш., Саъдий Шерозий, Т., 1964; Шомуҳамедов Ш., Форс-тожик адабиёти классиклари ижодида гуманизм, Т., 1968.
Эргаш Очилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.