Safaviylar davlati
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 225–226-b. — ziyouz.com
Safaviylar davlati - Örta Şarqda safaviylar boşqargan davlat (1502—1736). Ardabil hukmdori Ismoil oq qöyunlilar va ularning ittifoqdoşlari ustidan ğalaba qozonişi natijasida barpo etilgan. S. d. tarkibiga Ozarbayjon, Armanistonning bir qismi, Eron, hoz. Afğoniston (Balx viloyatidan taşqari), Arab Iroqi (vaqtvaqti b-n) va b. hududlar kirgan. Safaviylar, asosan, qizilboşlilarga tayangan. 16-a.gaça poytaxt Tabrizda bölib, 1548 y. Qazvinga köçirilgan. Davlat dini şialik bölgan. Şoh Tahmasp I davrida köçmançi qabilalar ta'siri kuçayib, S.d.da xalq qözğolonlari avj olgan. 1535 y. Xurosondagi xalq qözğolonidan foydalangan Buxoro xoni Ubaydullaxon Hirotni bosib olgan. Tahmasp I Kavkazorti, Kurdiston, Iroqni qaytarib oliş uçun turklar b-n tinimsiz uruşlar olib borgan. Tahmasp I vafotidan söng boşlangan özaro uruşlar natijasida S.d. inqirozga uçrab, mayda mulklarga bölinib ketgan. Bundan foydalangan Turkiya S.d.ning şim. qismini, özbek xonlari Xurosonni bosib oldi. Bu vaqtga kelib qizilboşlilar Abbos I atrofiga birlaşgan. 1597 y. Xuroson özbeklardan tortib olingan. Harbiy islohot ötkazilgan. Poytaxt Isfahonga köçirilib, unda va b. şaharlarda quriliş işlari olib borilgan. 1603— 07 y.lar Luriston, Armaniston, Gruziya, Ozarbayjon Turkiyadan qaytarib olingan. 1623 y. Bağdod ham qöşib olingan. Savdo va hunarmandçilik taraqqiy etgan. Abbos II ning vafotidan söng S.d. yana inqirozgauçray boşlagan. 18-a. boşlarida Afğonistondagi safaviylar hokimi Mir Vays özini mustaqil deb e'lon qilgan. 1722 y. uning öğli Mahmud S.d. ning ança qismini bosib olgan. Safaviylarning afğonlar va turklarga qarşi muvaffaqiyatli kuraş olib borgan sarkardasi Nodir (q. Nodirşoh) safaviylar sulolasini taxtdan ağdarişi b-n S.d. barham topgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САФАВИЙЛАР ДАВЛАТИ - Ўрта Шарқда сафавийлар бошқарган давлат (1502—1736). Ардабил ҳукмдори Исмоил оқ қўюнлилар ва уларнинг иттифоқдошлари устидан ғалаба қозониши натижасида барпо этилган. С. д. таркибига Озарбайжон, Арманистоннинг бир қисми, Эрон, ҳоз. Афғонистон (Балх вилоятидан ташқари), Араб Ироқи (вақтвақти б-н) ва б. ҳудудлар кирган. Сафавийлар, асосан, қизилбошлиларга таянган. 16-а.гача пойтахт Табризда бўлиб, 1548 й. Қазвинга кўчирилган. Давлат дини шиалик бўлган. Шоҳ Таҳмасп I даврида кўчманчи қабилалар таъсири кучайиб, С.д.да халқ қўзғолонлари авж олган. 1535 й. Хуросондаги халқ қўзғолонидан фойдаланган Бухоро хони Убайдуллахон Ҳиротни босиб олган. Таҳмасп I Кавказорти, Курдистон, Ироқни қайтариб олиш учун турклар б-н тинимсиз урушлар олиб борган. Таҳмасп I вафотидан сўнг бошланган ўзаро урушлар натижасида С.д. инқирозга учраб, майда мулкларга бўлиниб кетган. Бундан фойдаланган Туркия С.д.нинг шим. қисмини, ўзбек хонлари Хуросонни босиб олди. Бу вақтга келиб қизилбошлилар Аббос I атрофига бирлашган. 1597 й. Хуросон ўзбеклардан тортиб олинган. Ҳарбий ислоҳот ўтказилган. Пойтахт Исфаҳонга кўчирилиб, унда ва б. шаҳарларда қурилиш ишлари олиб борилган. 1603— 07 й.лар Луристон, Арманистон, Грузия, Озарбайжон Туркиядан қайтариб олинган. 1623 й. Бағдод ҳам қўшиб олинган. Савдо ва ҳунармандчилик тараққий этган. Аббос II нинг вафотидан сўнг С.д. яна инқирозгаучрай бошлаган. 18-а. бошларида Афғонистондаги сафавийлар ҳокими Мир Вайс ўзини мустақил деб эълон қилган. 1722 й. унинг ўғли Маҳмуд С.д. нинг анча қисмини босиб олган. Сафавийларнинг афғонлар ва туркларга қарши муваффақиятли кураш олиб борган саркардаси Нодир (қ. Нодиршоҳ) сафавийлар сулоласини тахтдан ағдариши б-н С.д. барҳам топган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.