«Sahihi Buxoriy»
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 242–243-b. — ziyouz.com
«Sahihi Buxoriy» (asl nomi «alJomi' assahih» — «Işonçli töplam») — 6 ta işonçli hadis töplamidan biri. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil alBuxoriyning 4 jilddan iborat bu hadislar töplami islom olamidagi boşqa muhaddislar töplagan hadis töplamlari orasida eng işonarli va mukammalidir. Töplamda fiqh, oila, nikoh, meros, ilm-ma'rifat, imon, e'tiqod, axloqodob, ta'lim-tarbiya va b. masalalar yoritilgan. Unda islom arkoilariga aloqador mavzular b-n birga öşa davr tarixi va etnografiyasiga oid köpdanköp ma'lumotlar mavjud. Imom alBuxoriy 600 mingga yaqin hadis töplab, ulardan takrorlanadiganlari b-n 7275 tasini işonçli deb hisoblab kitobiga kiritgan. Töplamda takrorlanmaydigan hadislar soni 4000 tadan iborat. «Sahih», ya'ni işonarli hadislarni boşqa hadislardan ajratib, alohida töplam şakliga keltiriş an'anasini birinçi bölib Imom alBuxoriy boşlab bergan. Şundan keyin Imom Muslim, Imom atTermiziy, Imom anNasoiy, Imom Abu Dovud, Ibn Moja kabi yirik muhaddislar ham uning izidan borib, sahih hadislarni alohida töplam şaklida tasnif etişni boşlaganlar. Imom alBuxoriyning bu şoh asari dunyo yuzini körganiga qariyb 1200 y. böldi. Lekin u to şu vaqtgaça ham islom manbalari böyiça Qur'oni karimdan keyin ikkinçi örinni egallab kelmoqda. Uşbu asarning köplab nusxalari islom olami böylab keng tarqalgan. Hatto örta asrda yaşagan ayrim adib va xattotlar uçun bu asardan nusxa köçirib beriş an'anasi bölgan. Asarning asrlar oşa bizgaça yetib kelgan turli arab yozuvi uslubida bitilgan qölyozma nusxalari mamlakatimizda va xorijiy yurtlarda mavjud. «S.B.» asariga köpdanköp şarhlar yozilgan. Muqim manba sifatida u qaytaqayta naşr etilib kelinmoqda. 1974 y. Örta Osiyo va Qozoğiston musulmonlari taşabbusi b-n mamlakatimizda islom dunyosi vakillari iştirokida asar muallifi — Imom alBuxoriyning 1200 yillik yubileyi nişonlangan edi. Şu munosabat b-n «SB.» arab tilida Toşkentda qayta naşr etildi. Özbekiston mustaqillikka erişgandan sönggina tölaligiça özbek tiliga ögirildi: hoz. «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» davlat ilmiy naşriyoti tomonidan 4 jildda (1j. 1991, 2j, 1996, 3j. 1994, 4j. — 1992), 2naşri esa 1997 y.da çop etildi. Şuni ham qayd etiş lozimki, asarda hadisning nakl qiluvçi roviylariga katta ahamiyat berilgan. Pekin hadislardan olinadigan şar'iy hukmlar töğrisida muallif aniq körsatma bermagan. Şuning uçun asardagi barça hadisni kitobxon öziça hayotga tatbiq etmasdan, islom huquqiga ovd fiqhiy kitoblar orqali amal qilişlari tavsiya etiladi. Mac, mazmuni birbiriga zid bölgan ikki hadisning, albatta, biri keyinroq aytilgan bölib, oldingisida aytilgan hukmni bekor qiladi, ya'ni amaldan qoldiradi. Lekin qaysinisi birinçi, qaysinisi ikkinçi ekani töplamda körsatilmagan. Uni faqat fikhşunos mujtahid olimlargina ajrata oladilar. Bundan taşqari, töplamda mamlakatimiz musulmonlari amal qilib kelayotgan hanafiylik mazxabiga töğri tuşmaydigan, balki boşqa uç mazhabga asos sifatida xizmat qiladigan hadislar ham talaygina. Binobarin, ibodat qoidalariga doir hadislar içida şunga öxşaşlari uçrab qolganda, mazxabimizga şubha qilmaslik, balki bizning qilayotgan amallarimiz uçun boşqa hadis töplamlarida asos böladigan hadislar borligini unutmaslik lozim.
Abdulaziz Mansur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«САҲИҲИ БУХОРИЙ» (асл номи «алЖомиъ ассаҳиҳ» — «Ишончли тўплам») — 6 та ишончли ҳадис тўпламидан бири. Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил алБухорийнинг 4 жилддан иборат бу ҳадислар тўплами ислом оламидаги бошқа муҳаддислар тўплаган ҳадис тўпламлари орасида энг ишонарли ва мукаммалидир. Тўпламда фиқҳ, оила, никоҳ, мерос, илм-маърифат, имон, эътиқод, ахлоқодоб, таълим-тарбия ва б. масалалар ёритилган. Унда ислом аркоиларига алоқадор мавзулар б-н бирга ўша давр тарихи ва этнографиясига оид кўпданкўп маълумотлар мавжуд. Имом алБухорий 600 мингга яқин ҳадис тўплаб, улардан такрорланадиганлари б-н 7275 тасини ишончли деб ҳисоблаб китобига киритган. Тўпламда такрорланмайдиган ҳадислар сони 4000 тадан иборат. «Саҳиҳ», яъни ишонарли ҳадисларни бошқа ҳадислардан ажратиб, алоҳида тўплам шаклига келтириш анъанасини биринчи бўлиб Имом алБухорий бошлаб берган. Шундан кейин Имом Муслим, Имом атТермизий, Имом анНасоий, Имом Абу Довуд, Ибн Можа каби йирик муҳаддислар ҳам унинг изидан бориб, саҳиҳ ҳадисларни алоҳида тўплам шаклида тасниф этишни бошлаганлар. Имом алБухорийнинг бу шоҳ асари дунё юзини кўрганига қарийб 1200 й. бўлди. Лекин у то шу вақтгача ҳам ислом манбалари бўйича Қуръони каримдан кейин иккинчи ўринни эгаллаб келмоқда. Ушбу асарнинг кўплаб нусхалари ислом олами бўйлаб кенг тарқалган. Ҳатто ўрта асрда яшаган айрим адиб ва хаттотлар учун бу асардан нусха кўчириб бериш анъанаси бўлган. Асарнинг асрлар оша бизгача етиб келган турли араб ёзуви услубида битилган қўлёзма нусхалари мамлакатимизда ва хорижий юртларда мавжуд. «С.Б.» асарига кўпданкўп шарҳлар ёзилган. Муқим манба сифатида у қайтақайта нашр этилиб келинмоқда. 1974 й. Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари ташаббуси б-н мамлакатимизда ислом дунёси вакиллари иштирокида асар муаллифи — Имом алБухорийнинг 1200 йиллик юбилейи нишонланган эди. Шу муносабат б-н «СБ.» араб тилида Тошкентда қайта нашр этилди. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнггина тўлалигича ўзбек тилига ўгирилди: ҳоз. «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» давлат илмий нашриёти томонидан 4 жилдда (1ж. 1991, 2ж, 1996, 3ж. 1994, 4ж. — 1992), 2нашри эса 1997 й.да чоп этилди. Шуни ҳам қайд этиш лозимки, асарда ҳадиснинг накл қилувчи ровийларига катта аҳамият берилган. Пекин ҳадислардан олинадиган шаръий ҳукмлар тўғрисида муаллиф аниқ кўрсатма бермаган. Шунинг учун асардаги барча ҳадисни китобхон ўзича ҳаётга татбиқ этмасдан, ислом ҳуқуқига овд фиқҳий китоблар орқали амал қилишлари тавсия этилади. Mac, мазмуни бирбирига зид бўлган икки ҳадиснинг, албатта, бири кейинроқ айтилган бўлиб, олдингисида айтилган ҳукмни бекор қилади, яъни амалдан қолдиради. Лекин қайсиниси биринчи, қайсиниси иккинчи экани тўпламда кўрсатилмаган. Уни фақат фикҳшунос мужтаҳид олимларгина ажрата оладилар. Бундан ташқари, тўпламда мамлакатимиз мусулмонлари амал қилиб келаётган ҳанафийлик мазхабига тўғри тушмайдиган, балки бошқа уч мазҳабга асос сифатида хизмат қиладиган ҳадислар ҳам талайгина. Бинобарин, ибодат қоидаларига доир ҳадислар ичида шунга ўхшашлари учраб қолганда, мазхабимизга шубҳа қилмаслик, балки бизнинг қилаётган амалларимиз учун бошқа ҳадис тўпламларида асос бўладиган ҳадислар борлигини унутмаслик лозим.
Абдулазиз Мансур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.