Sahna nutqi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 244-b. — ziyouz.com
Sahna nutqi - teatrda badiiy obraz yaratiş, qahramon xatti-harakatlari, histuyğularini tomoşabinga yetkazişda asosiy ifoda vositalaridan biri. S.n. texnikasi aktyorlik mahoratining muhim unsurlaridan bölib, unda aktyor ovozining yoqimliligi, jarangdorligi, talaffuzining töğri va anikligiga amal qilgan holda, turli davr, turli kasb kişilarining til xususiyatlarini, xarakterlarning ijtimoiypsixologik, milliy, maişiy xislatlarini ifodalaydi. S.n.ning talaffuzi va ohangi ijro etilayotgan asarning janri va uslubiga boğliq. Teatr taraqqiyoti tarixida turli aktyorlik maktablari va yönalişlarida S.n. uslubi va xususiyatlari qam özgarib, rivojlanib kelgan.
Özbekistonda ötmişda xalq aktyorlarimasxaralar, muqallidlar, qissagöylar, voizlar, maddoxlar; qöğirçoq teatri ustalari aksariyat hollarda oçiq maydonlarda tomoşa körsatganlari sababli harakatlari kabi nutqlari ham baland ovozda, börttirilgan bölgan. Har joyda öz şevalarida faoliyat körsatişgan. Yangi şakldagi özbek professional teatri 20-a. avvalidan e'tiboran yozma drama asosida, bino içida, maxsus sahnalarda tomoşa körsatilar ekan, S.n.ning dramaturg matni, voqealari obrazlariga mos bosiq jaranglaşi, xarakterlarni psixologik jihatdan asoslanişiga e'tibor berildi. Milliy teatrimiz şakllanişi davrida (1916—27) rej. Mannon Uyğur aktyorlar ijodida yagonaadabiy tilni örnatiş uçun kuraş olib bordi. Obraz xarakteri talab kilgan örinlardagina şeva va laxjalardan foydalaniş mumkin. Milliy teatrning S.n sohasidagi tajribasi uning keyingi rivojlaniş bosqiçlaridan davom ettirilgan va b. teatr truppalari tomonidan özlaştirilgan. San'at institutiaya fan sifatida öqitiladi. «Sahna nutqi» kafedrasi bor.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САҲНА НУТҚИ - театрда бадиий образ яратиш, қаҳрамон хатти-ҳаракатлари, ҳистуйғуларини томошабинга етказишда асосий ифода воситаларидан бири. С.н. техникаси актёрлик маҳоратининг муҳим унсурларидан бўлиб, унда актёр овозининг ёқимлилиги, жарангдорлиги, талаффузининг тўғри ва аниклигига амал қилган ҳолда, турли давр, турли касб кишиларининг тил хусусиятларини, характерларнинг ижтимоийпсихологик, миллий, маиший хислатларини ифодалайди. С.н.нинг талаффузи ва оҳанги ижро этилаётган асарнинг жанри ва услубига боғлиқ. Театр тараққиёти тарихида турли актёрлик мактаблари ва йўналишларида С.н. услуби ва хусусиятлари қам ўзгариб, ривожланиб келган.
Ўзбекистонда ўтмишда халқ актёрларимасхаралар, муқаллидлар, қиссагўйлар, воизлар, маддохлар; қўғирчоқ театри усталари аксарият ҳолларда очиқ майдонларда томоша кўрсатганлари сабабли ҳаракатлари каби нутқлари ҳам баланд овозда, бўрттирилган бўлган. Ҳар жойда ўз шеваларида фаолият кўрсатишган. Янги шаклдаги ўзбек профессионал театри 20-а. аввалидан эътиборан ёзма драма асосида, бино ичида, махсус саҳналарда томоша кўрсатилар экан, С.н.нинг драматург матни, воқеалари образларига мос босиқ жаранглаши, характерларни психологик жиҳатдан асосланишига эътибор берилди. Миллий театримиз шаклланиши даврида (1916—27) реж. Маннон Уйғур актёрлар ижодида ягонаадабий тилни ўрнатиш учун кураш олиб борди. Образ характери талаб килган ўринлардагина шева ва лахжалардан фойдаланиш мумкин. Миллий театрнинг С.н соҳасидаги тажрибаси унинг кейинги ривожланиш босқичларидан давом эттирилган ва б. театр труппалари томонидан ўзлаштирилган. Санъат институтиая фан сифатида ўқитилади. «Саҳна нутқи» кафедраси бор.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.