Said Abdullaxon

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27–28-b. — ziyouz.com

Said Abdullaxon (? 1933, Krivoy Rog ş., Ukraina) — Xiva xoni (1918—20), qönğirotlardan. Feruzştt öğli. Ukasi Asfandiyorxon suiqasd natijasida öldirilgaç, Junaidxon tomonidan Xivaga xon qilib kötarilgan (1918 y. 3 okt.). S.A. jismoniy jihatdan zaif va irodasiz bölib, Xiva xonligidagi barça işlarni amalda yasovulboşi Davlatmurod maxram orqali Junaidxon boşqargan. Junaidxon öz kişilari: Çoriqboy (Toşhrvuz), Safar Depmeçi (Ilyali), Qiliç Qora (Porsu), Goklan bola (Manğit), Anna Geldibek (Taxta), Xalil Maxsum (Urganç), Şixim Sulğun (Xiva)larni hokim qilib tayinlagan.

Xiva xonligi qizil askarlar tomonidan bosib olingaç, S.A. taxtdan voz keçişga majbur böldi (1920 y. 2 fev.) va iltimosiga kura, u Xivada qoldirilgan. Biroq, Xivadagi Muhammad Aminxon madrasasida qozikalon Ibrohim Oxun boşçiligida bölgan ulamolarning qizil askarlarga qarşi kötargan isyoni (1920 y. 23 iyun) dan keyin, bu isyonga heç qanday aloqasi bölmasa ham S.A. va uning harami, yaqin qarindoşlari, 10 töra hamda Hikmatilla Oxun (qoziaskar), Obid Oxun va b. Xorazm Xalq Sovet Respublikasi (XXSR)dan badarğa qilingan (1920 y. yozi). Dastlab Moskvadagi Lubyanka — 2; Novospassk, Ivanovo monastirlaridagi qamoqxonalarga taşlangan. 1923 y.da S.A. va uning avlodlari Ukrainaning Yekaterinoslav gubernyasiga surgun qilingan. U surgunlikda 10 y. yaşagan. Söngra kasallanib, vafot etgan. Xorazmlik adib Qözi Davat S.A. haqida «Xusumat» (Nukus, 2001) tarixiy romanini yozgan.

Ad.: Davlatyor Rahi m , Ş ixnazar Matrasul, Feruz. Şoh va şoir qismati, 1kitob, T., 1991; Xudoyberganov K., Xiva xonlari şajarasi, Xiva, 1996; Xorazm tarixi, 2j., Urganç, 1997; Polvonniyoz Hoji Yusupov, Yoş xivaliklar tarixi (xotiralar), Urganç, 2000.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САИД АБДУЛЛАХОН (? 1933, Кривой Рог ш., Украина) — Хива хони (1918—20), қўнғиротлардан. Ферузштт ўғли. Укаси Асфандиёрхон суиқасд натижасида ўлдирилгач, Жунаидхон томонидан Хивага хон қилиб кўтарилган (1918 й. 3 окт.). С.А. жисмоний жиҳатдан заиф ва иродасиз бўлиб, Хива хонлигидаги барча ишларни амалда ясовулбоши Давлатмурод махрам орқали Жунаидхон бошқарган. Жунаидхон ўз кишилари: Чориқбой (Тошҳрвуз), Сафар Депмечи (Иляли), Қилич Қора (Порсу), Гоклан бола (Манғит), Анна Гелдибек (Тахта), Халил Махсум (Урганч), Шихим Сулғун (Хива)ларни ҳоким қилиб тайинлаган.

Хива хонлиги қизил аскарлар томонидан босиб олингач, С.А. тахтдан воз кечишга мажбур бўлди (1920 й. 2 фев.) ва илтимосига кура, у Хивада қолдирилган. Бироқ, Хивадаги Муҳаммад Аминхон мадрасасида қозикалон Иброҳим Охун бошчилигида бўлган уламоларнинг қизил аскарларга қарши кўтарган исёни (1920 й. 23 июнь) дан кейин, бу исёнга ҳеч қандай алоқаси бўлмаса ҳам С.А. ва унинг ҳарами, яқин қариндошлари, 10 тўра ҳамда Ҳикматилла Охун (қозиаскар), Обид Охун ва б. Хоразм Халқ Совет Республикаси (ХХСР)дан бадарға қилинган (1920 й. ёзи). Дастлаб Москвадаги Лубянка — 2; Новоспасск, Иваново монастирларидаги қамоқхоналарга ташланган. 1923 й.да С.А. ва унинг авлодлари Украинанинг Екатеринослав губернясига сургун қилинган. У сургунликда 10 й. яшаган. Сўнгра касалланиб, вафот этган. Хоразмлик адиб Қўзи Дават С.А. ҳақида «Хусумат» (Нукус, 2001) тарихий романини ёзган.

Ад.: Давлатёр Раҳи м , Ш ихназар Матрасул, Феруз. Шоҳ ва шоир қисмати, 1китоб, Т., 1991; Худойберганов К., Хива хонлари шажараси, Хива, 1996; Хоразм тарихи, 2ж., Урганч, 1997; Полвонниёз Ҳожи Юсупов, Ёш хиваликлар тарихи (хотиралар), Урганч, 2000.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.