Said Ahmad
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29–30-b. — ziyouz.com
Said Ahmad (taxallusi; asl ism-şarifi Husanxöjayev Saidahmad) (1920.10.6, Toşkent) — Özbekiston xalq yozuvçisi (1980). Özbekiston Qahramoni (1999). Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi (1968). Toşkent rassomlik bilim yurtida, Toşkent pedagogika in-tida öqigan (1940—43). «Muştum» jur. (1938—39; 1955—57), «Yoş leninçi» gaz. (1940—41), Özbekiston radioqömitasi (1941 — 43)da, «Qizil Özbekiston» gaz. (1943— 47) va «Şarq yulduzi» (1948 — 50; 1957—59) jur.da adabiy xodim.
Birinçi hikoyalar töplami — «Tortiq» (1940). «Er yurak» (1942), «Farğona hikoyalari» (1948), «Çöl burguti» (1960), «Çöl oqşomlari», «Odam va böron» töplamlariga kirgan hikoyalarida zamondoşlarining murakkab taqdiri, ruhiy keçinmalari ehtiros b-n aks ettirilgan. S.A. öz hikoyalarida Oybekning psixologik tasvir mahorati, Ğafur Ğulomning yumori, Abdulla Qahhor bayonidagi lakonizmdan örganişga intilgan va ular ijodi S.A.ning yozuvçi bölib yetişişida «darslik» vazifasini ötagan. Ayni paytda u hajvçi, yumorist sifatida tanilgan. Ijodining kattagina qismi hajviy-yumoristik hikoyalar, qissalar, komediyalardan iborat. Romanlarida ham yumoristik yönaliş muhim örin tutadi. Uning yumoristik mahorati «Kelinlar qözğoloni» (1976), «Kuyov» (1986) komediyalarida yorqin namoyon bölgan. «Kelinlar qözğoloni»dagi xalqona yumor b-n yöğrilgan Farmon bibi millat mentalitetini, özligini, kuçli va ojiz jihatlarini özida mujassamlaştirgan betakror obraz darajasiga kötarilgan.
«Ufq» trilogiyasi (1964—74), «Jimjitlik» romani (1988) adib ijodida alohida örin tutadi. «Ufq» romani 20- a. millat hayotining ön yillik davri — 2-jahon uruşi, uruş va uruşdan keyingi yillar voqealarini öz içiga oladi. Trilogiyada öşa yillari xalq boşiga tuşgan musibatlar, odamlar köksidagi armonlar, şu musibatlarni yengişga qodir mislsiz matonat va şijoatlar yozuvçi iste'dodiga xos ehtiros, zör ilhom b-n aks ettirilgan. Asarda Ikromjon, Jannat, Azizxon, Dildor, Asrora kabi teran, xalqçil, yorqin milliy obrazlar yaratilgan. «Jimjitlik» romanida esa sirtdan tinç, sokin köringan şöro davrining içki dramalari, tuzum inqirozi butun keskinligi, şiddati b-n körsatilgan. Asardagi deyarli barça yetakçi personajlar fojeiy qismat egalaridir. Roman özining asov, «beboş» ifoda tarzi b-n jozibalidir.
S.A. istiqlol yillarida ham hayotdagi özgarişlar haqida köplab maqola, badialar yozdi, avvalgidek quvnoq yumoristik, jöşqin lirik hikoyalar yaratdi. «Xandon pista» (1994), «Bir öpiçning bahosi» (1995) hajviy töplamlari, «Yöqotganlarim va topganlarim» (1998), «Qoraköz majnun» (2001), «Kiprikda qolgan tong» (2003) kitoblari, 3 jildli «Tanlangan asarlari» (2000) çop etildi. «Yöqotganlarim va topganlarim»da Ğafur Ğulom, Oybek, Mirtemir, Şayxzoda, Saida Zunnunova va b. bir qator zabardast özbek yozuvçi va şoirlarining jonli qiyofasini badiiy böyoqlarda ifodalab berdi. Istiqlol tufayli odamlar qismati va ruhiyatidagi evrilişlar haqida bahs etuvçi «Qoraköz majnun», «Ot bilan suhbat», «Azroil ötgan yöllarda» hikoyalari, qatağon davri xotiralari b-n boğliq «Borsa kelmas darvozasi», «Taqdir, taqdir...», «Oftob oyim» hikoyalari, adibning özi yaqindan muloqotda bölgan ustoz adiblar, tengdoşlari, şogirdlari va, nihoyat, öz hayot va ijod yöli haqidagi xotiraesselari mustaqillik davri özbek adabiyotida muhim hodisa böddi. S.A.gagina xos nozik kuzatişlar, erkin, asov bir ruh, ham hazin, ham nurli, pokiza tuyğular, beğubor hazilmutoibalar b-n yöğrilgan xotiraesselar bu janrning zamonaviy özbek adabiyotidagi eng yaxşi namunalari qatorida turadi. Felyeton janrida xam samarali ijod qilgan. 1947 y. «xalq duşmani» sifatida hibsga olingan. Stalin vafotidan söng oqlangan. «Kelinlar qözğoloni», «Kuyov» komediyalari hoz. Özbek milliy akademik teatrida, «Kelinlar qözğoloni» dunyoning köplab mamlakatlarida sahnalaştirilgan. «Ufq» asari asosida dramalar, «Özbekfilm» kinostudiyasida «Muhabbat mojarosi» filmi (1970) va b. yaratilgan. «Döstlik» (1996), «Buyuk xizmatlari uçun» (1997) ordenlari b-n mukofotlangan.
Ac: Ufq, T., 1976; Saylanma [3 j.li], 1982; Tanlangan asarlar [3 j.li], T., 2000; Qoraköz majnun, T., 2001; Kiprikda qolgan tong, T., 2003.
Ad.: Normatov U., Sayd Ahmad [Adabiy portret], T., 1971; Ğafurov I., Prozaning şoiri, T., 1984.
Umarali Normatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САИД АҲМАД (тахаллуси; асл исм-шарифи Ҳусанхўжаев Саидаҳмад) (1920.10.6, Тошкент) — Ўзбекистон халқ ёзувчиси (1980). Ўзбекистон Қаҳрамони (1999). Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими (1968). Тошкент рассомлик билим юртида, Тошкент педагогика ин-тида ўқиган (1940—43). «Муштум» жур. (1938—39; 1955—57), «Ёш ленинчи» газ. (1940—41), Ўзбекистон радиоқўмитаси (1941 — 43)да, «Қизил Ўзбекистон» газ. (1943— 47) ва «Шарқ юлдузи» (1948 — 50; 1957—59) жур.да адабий ходим.
Биринчи ҳикоялар тўплами — «Тортиқ» (1940). «Эр юрак» (1942), «Фарғона ҳикоялари» (1948), «Чўл бургути» (1960), «Чўл оқшомлари», «Одам ва бўрон» тўпламларига кирган ҳикояларида замондошларининг мураккаб тақдири, руҳий кечинмалари эҳтирос б-н акс эттирилган. С.А. ўз ҳикояларида Ойбекнинг психологик тасвир маҳорати, Ғафур Ғуломнинг юмори, Абдулла Қаҳҳор баёнидаги лаконизмдан ўрганишга интилган ва улар ижоди С.А.нинг ёзувчи бўлиб етишишида «дарслик» вазифасини ўтаган. Айни пайтда у ҳажвчи, юморист сифатида танилган. Ижодининг каттагина қисми ҳажвий-юмористик ҳикоялар, қиссалар, комедиялардан иборат. Романларида ҳам юмористик йўналиш муҳим ўрин тутади. Унинг юмористик маҳорати «Келинлар қўзғолони» (1976), «Куёв» (1986) комедияларида ёрқин намоён бўлган. «Келинлар қўзғолони»даги халқона юмор б-н йўғрилган Фармон биби миллат менталитетини, ўзлигини, кучли ва ожиз жиҳатларини ўзида мужассамлаштирган бетакрор образ даражасига кўтарилган.
«Уфқ» трилогияси (1964—74), «Жимжитлик» романи (1988) адиб ижодида алоҳида ўрин тутади. «Уфқ» романи 20- а. миллат ҳаётининг ўн йиллик даври — 2-жаҳон уруши, уруш ва урушдан кейинги йиллар воқеаларини ўз ичига олади. Трилогияда ўша йиллари халқ бошига тушган мусибатлар, одамлар кўксидаги армонлар, шу мусибатларни енгишга қодир мислсиз матонат ва шижоатлар ёзувчи истеъдодига хос эҳтирос, зўр илҳом б-н акс эттирилган. Асарда Икромжон, Жаннат, Азизхон, Дилдор, Асрора каби теран, халқчил, ёрқин миллий образлар яратилган. «Жимжитлик» романида эса сиртдан тинч, сокин кўринган шўро даврининг ички драмалари, тузум инқирози бутун кескинлиги, шиддати б-н кўрсатилган. Асардаги деярли барча етакчи персонажлар фожеий қисмат эгаларидир. Роман ўзининг асов, «бебош» ифода тарзи б-н жозибалидир.
С.А. истиқлол йилларида ҳам ҳаётдаги ўзгаришлар ҳақида кўплаб мақола, бадиалар ёзди, аввалгидек қувноқ юмористик, жўшқин лирик ҳикоялар яратди. «Хандон писта» (1994), «Бир ўпичнинг баҳоси» (1995) ҳажвий тўпламлари, «Йўқотганларим ва топганларим» (1998), «Қоракўз мажнун» (2001), «Киприкда қолган тонг» (2003) китоблари, 3 жилдли «Танланган асарлари» (2000) чоп этилди. «Йўқотганларим ва топганларим»да Ғафур Ғулом, Ойбек, Миртемир, Шайхзода, Саида Зуннунова ва б. бир қатор забардаст ўзбек ёзувчи ва шоирларининг жонли қиёфасини бадиий бўёқларда ифодалаб берди. Истиқлол туфайли одамлар қисмати ва руҳиятидаги эврилишлар ҳақида баҳс этувчи «Қоракўз мажнун», «От билан суҳбат», «Азроил ўтган йўлларда» ҳикоялари, қатағон даври хотиралари б-н боғлиқ «Борса келмас дарвозаси», «Тақдир, тақдир...», «Офтоб ойим» ҳикоялари, адибнинг ўзи яқиндан мулоқотда бўлган устоз адиблар, тенгдошлари, шогирдлари ва, ниҳоят, ўз ҳаёт ва ижод йўли ҳақидаги хотираэсселари мустақиллик даври ўзбек адабиётида муҳим ҳодиса бўдди. С.А.гагина хос нозик кузатишлар, эркин, асов бир руҳ, ҳам ҳазин, ҳам нурли, покиза туйғулар, беғубор ҳазилмутоибалар б-н йўғрилган хотираэсселар бу жанрнинг замонавий ўзбек адабиётидаги энг яхши намуналари қаторида туради. Фельетон жанрида хам самарали ижод қилган. 1947 й. «халқ душмани» сифатида ҳибсга олинган. Сталин вафотидан сўнг оқланган. «Келинлар қўзғолони», «Куёв» комедиялари ҳоз. Ўзбек миллий академик театрида, «Келинлар қўзғолони» дунёнинг кўплаб мамлакатларида саҳналаштирилган. «Уфқ» асари асосида драмалар, «Ўзбекфильм» киностудиясида «Муҳаббат можароси» фильми (1970) ва б. яратилган. «Дўстлик» (1996), «Буюк хизматлари учун» (1997) орденлари б-н мукофотланган.
Ac: Уфқ, Т., 1976; Сайланма [3 ж.ли], 1982; Танланган асарлар [3 ж.ли], Т., 2000; Қоракўз мажнун, Т., 2001; Киприкда қолган тонг, Т., 2003.
Ад.: Норматов У., Сайд Аҳмад [Адабий портрет], Т., 1971; Ғафуров И., Прозанинг шоири, Т., 1984.
Умарали Норматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.