Saj'
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26–27-b. — ziyouz.com
Saj' (arab. — qumri, bulbul, tötilarning sayraşi) — badiiy söz san'atlaridan biri: bir yoki bir neça gapdagi ayrim sözlarning vazn yoki raviyda (yoki har ikkalasida) mos kelişi. S. san'ati dastlab xalq oğzaki ijodida paydo bölgan, keyinçalik yozma adabiyotga ötgan. S. özbek xalq ertaklari, dostoy va maqolparsa köp uçraydi. Sajlangan matn ravon öqiladi, ohangdorlik va kuçli emotsionallik tuğdiradi, kişi xotirasida mustahkam saqlanib qoladi. S. san'ati işlatilgan nasr — nasri musajja', nazm esa nazmi musajja' deb yuritiladi. S. tuzilişi jihatidan 3 xil böladi: 1. Töliq S. (mutavoziy S.) — bir yoki bir neça gapdagi ayrim sözlar vaznda hamda raviyda mos böladi. Mac, «Jallodlar söyib qöymasin, tezroq borib kulidan olinglar, zindonga solinglar» («Ravşan»). 2. Qofiyali S. (mutarraf S.) — bir yoki bir neça gapdagi ayrim sözlar raviyda mos bölib, vaznda teng bölmaydi. Mas, «Zoti bemadoro, dimoği pölod va köngli xoro» («Mahbub ulqulub»). 3. Vazndoş S. (mutavozin S.) — bir yoki bir neça gapdagi ayrim sözlar hamvazn bölib, raviyda mos bölmaydi. Mac, «Avboş va areol musulmonlaridin alarğa ne maoş va ne hisol» («Mahbub ulqulub»).
S. şoxlarning saroy yozişmalari, tarixiy, ilmiy va badiiy nasrda ham qöllanilgan. Mumtoz adabiyotda Navoiy, Bobur, Gulxaniy kabi san'atkorlar Sdan unumli foydalanişgan. Navoiy özbek nasrida S. san'atini eng yuqori çöqqiga kötardi. Özbek adabiyotida Hamza, Abdulla Qodiriy, Ğafur Ğulom, Oybek va b. ijodida ham S. namunalari bor.
Ad.: Sarimsoqov B., Özbek adabiyotida saj', T., 1978.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЖЪ (араб. — қумри, булбул, тўтиларнинг сайраши) — бадиий сўз санъатларидан бири: бир ёки бир неча гапдаги айрим сўзларнинг вазн ёки равийда (ёки ҳар иккаласида) мос келиши. С. санъати дастлаб халқ оғзаки ижодида пайдо бўлган, кейинчалик ёзма адабиётга ўтган. С. ўзбек халқ эртаклари, достой ва мақолпарца кўп учрайди. Сажланган матн равон ўқилади, оҳангдорлик ва кучли эмоционаллик туғдиради, киши хотирасида мустаҳкам сақланиб қолади. С. санъати ишлатилган наср — насри мусажжаъ, назм эса назми мусажжаъ деб юритилади. С. тузилиши жиҳатидан 3 хил бўлади: 1. Тўлиқ С. (мутавозий С.) — бир ёки бир неча гапдаги айрим сўзлар вазнда ҳамда равийда мос бўлади. Mac, «Жаллодлар сўйиб қўймасин, тезроқ бориб кулидан олинглар, зиндонга солинглар» («Равшан»). 2. Қофияли С. (мутарраф С.) — бир ёки бир неча гапдаги айрим сўзлар равийда мос бўлиб, вазнда тенг бўлмайди. Мас, «Зоти бемадоро, димоғи пўлод ва кўнгли хоро» («Маҳбуб улқулуб»). 3. Вазндош С. (мутавозин С.) — бир ёки бир неча гапдаги айрим сўзлар ҳамвазн бўлиб, равийда мос бўлмайди. Mac, «Авбош ва ареол мусулмонларидин аларға не маош ва не ҳисол» («Маҳбуб улқулуб»).
С. шохларнинг сарой ёзишмалари, тарихий, илмий ва бадиий насрда ҳам қўлланилган. Мумтоз адабиётда Навоий, Бобур, Гулханий каби санъаткорлар Сдан унумли фойдаланишган. Навоий ўзбек насрида С. санъатини энг юқори чўққига кўтарди. Ўзбек адабиётида Ҳамза, Абдулла Қодирий, Ғафур Ғулом, Ойбек ва б. ижодида ҳам С. намуналари бор.
Ад.: Саримсоқов Б., Ўзбек адабиётида сажъ, Т., 1978.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.