Sakkokiy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–61-b. — ziyouz.com
Sakkokiy (15-a.) şoir. Ismi, tuğilgan va vafot etgan yillari noma'lum. Samarqandda Xalil Sulton (1405- 09) va Uluğbek hukmronligi davrida yaşab, ijod etgan. Alişer Navoiy S. ijodiga yuksak baho bergan: «Turkiy alfozining bulağosindin Mavlono Sakkokiy ham Lutfiylarkim, birining şirin abyotining iştihori Turkistonda bağoyat va birining latif ğazaliyotining intişori Iroq va Xurosonda benihoyatdudur» («Xutbai davovin»), S. xalqining boy oğzaki ijodini, salaflari asarlarini puxta örgangan va ijodiy oziqlangan. Turkiy tilda asarlar yaratiş, uning boy içki imkoniyatlaridan foydalaniş borasida köp iş qilgan. Asarlarida inson muhabbati, orzutilaklarini, dardalamlarini, tabiat gözalliklarini tasvirlagan. Ğazallarida ma'no va şakl birligini saqlab, söz öyinlari va qoçirimlardan unumli foydalangan. Uning lirikasida jaholat va nodonlikka qarşi adolatparvarlik ğoyalari ilgari surilgan. Bunday ğoyalar S.ning qasidalarida oçiqroq namoyon bölgan.
S. özbek adabiyotida qasida janriga asos solgan şoirlardan. Xoja Muhammad Porso, Xalil Sulton, Uluğbek va Arslon Xoja Tarxonlarga bağişlab qasidalar yozgan. Qasidalaridan birida Uluğbekni xalqning mehribon hukmdori, ma'rifatparvar va buyuk olim sifatida uluğlaydi. Şunday ma'rifatparvar podşoh b-n zamondoş bölganidan faxrlanadi va:
Falak yillar kerak sayr etsayu keltirsa ilkiga,
Meningdek şoiri turku seningdek şohi dononi,
degan misrlarini yozgan.
S.ning adabiy faoliyati zamondoşlari Lutfiy, Gadoiy, Atoiy kabi Navoiy ijodiga ham katta ta'sir körsatgan; özbek dunyoviy lirikasini ham mazmun, ham şakl jihatdan boyitgan. Şoir ğazallari va qasidalari devon qilib töplangan bölsada, töliq nusxasi bizgaça yetib kelmagan. S. devoni Londonda, Britaniya muzeyida va Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida (inv. № 7685) saqlanadi.
As: Tanlangan asarlar, T., 1960.
Ad.: Rustamov E., Uzbekskaya poeziya v pervoy polovine XV veka, M., 1963; Mallayev N., Özbek adabiyoti tarixi, 1kitob, 2naşr, T., 1976; Ma'naviyat yulduzlari, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САККОКИЙ (15-а.) шоир. Исми, туғилган ва вафот этган йиллари номаълум. Самарқандда Халил Султон (1405- 09) ва Улуғбек ҳукмронлиги даврида яшаб, ижод этган. Алишер Навоий С. ижодига юксак баҳо берган: «Туркий алфозининг булағосиндин Мавлоно Саккокий ҳам Лутфийларким, бирининг ширин абётининг иштиҳори Туркистонда бағоят ва бирининг латиф ғазалиётининг интишори Ироқ ва Хуросонда бениҳоятдудур» («Хутбаи давовин»), С. халқининг бой оғзаки ижодини, салафлари асарларини пухта ўрганган ва ижодий озиқланган. Туркий тилда асарлар яратиш, унинг бой ички имкониятларидан фойдаланиш борасида кўп иш қилган. Асарларида инсон муҳаббати, орзутилакларини, дардаламларини, табиат гўзалликларини тасвирлаган. Ғазалларида маъно ва шакл бирлигини сақлаб, сўз ўйинлари ва қочиримлардан унумли фойдаланган. Унинг лирикасида жаҳолат ва нодонликка қарши адолатпарварлик ғоялари илгари сурилган. Бундай ғоялар С.нинг қасидаларида очиқроқ намоён бўлган.
С. ўзбек адабиётида қасида жанрига асос солган шоирлардан. Хожа Муҳаммад Порсо, Халил Султон, Улуғбек ва Арслон Хожа Тархонларга бағишлаб қасидалар ёзган. Қасидаларидан бирида Улуғбекни халқнинг меҳрибон ҳукмдори, маърифатпарвар ва буюк олим сифатида улуғлайди. Шундай маърифатпарвар подшоҳ б-н замондош бўлганидан фахрланади ва:
Фалак йиллар керак сайр этсаю келтирса илкига,
Менингдек шоири турку сенингдек шоҳи донони,
деган мисрларини ёзган.
С.нинг адабий фаолияти замондошлари Лутфий, Гадоий, Атоий каби Навоий ижодига ҳам катта таъсир кўрсатган; ўзбек дунёвий лирикасини ҳам мазмун, ҳам шакл жиҳатдан бойитган. Шоир ғазаллари ва қасидалари девон қилиб тўпланган бўлсада, тўлиқ нусхаси бизгача етиб келмаган. С. девони Лондонда, Британия музейида ва Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида (инв. № 7685) сақланади.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1960.
Ад.: Рустамов Э., Узбекская поэзия в первой половине XV века, М., 1963; Маллаев Н., Ўзбек адабиёти тарихи, 1китоб, 2нашр, Т., 1976; Маънавият юлдузлари, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.