Saksovul
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64-b. — ziyouz.com
Saksovul (Haloxylon) — şöradoşlar oilasiga mansub buta va daraxtlar turkumi. Böyi 1,5—12 m, tanasining diametri 1 m gaça boradi. Guli mayda, ikki jinsli, qaramaqarşi, tangaçasimon, guloldi qöltiğida bittadan örnaşgan. Barglari uçli, rivojlanmagan, tangaçasimon, gul xreil qiluvçi novdaçalari qari şoxlardan ösib çiqadi. S.ning yaşil novdalari organik modsa töplaşga xizmat qiladi. Iillik yoş novdalarining köp qismi kuzda, ayniqsa, sovuq tuşişi b-n tökilib ketadi, ozroq qismi esa yoğoçga aylanib saqlanib qoladi. Alr.dan gullay boşlaydi, okt.da uruğlaydi. Osiyo (Örta Osiyo, Eron, Afğoniston, Xitoy, Mongoliya)da 10 turi uçraydi. Özbekistonning Qizilqum çöllarida örmonlarni hosil qiluvçi asosiy turlar — oq va qora S.dir. Kora S. (N. aphyllum) — bargsiz buta yoki daraxt, bal. 4—9 (12) m gaça. Asosan, Osiyoning çöl va çala çöllarida, şörxok yerlarda, şörlangan qumlarda, taqirlarda köp tarqalgan. Uruğidan köpayadi. Yöllarda ixotazorlar barpo etişda foydalaniladi. Qora S. katta daraxtzorlar hosil qiladi, oq Sdan tana va şoxşabbasining qoramtir bölişi, bargining tuzilişi b-n ajralib turadi. Oq S. (H.persicum) — yirik buta. Bal. 2,5—6 m. Ildizi 10—11 m çuqurlikka boradi. Qozoğiston, Örta Osiyo, Eron, Afğoniston, Iroq, Saudiya Arabistoni, Ğarbiy Xitoyning çöl va sahrolarida ösadi. Oq S. qumliklarni mustahkamlaş uçun ekiladi. Zaysan Si (H.ammodendron) turi Qoraqalpoğistonning ayrim joylari (Ustyurt)da uçraydi.
S.ning xalq xöjaligida ahamiyati katta. Undan, asosan, ötin (yoqilği), qöylar va tuyalar uçun töyimli ozuqa, qumlarni mustahkamlovçi, şamolni tösuvçi vosita sifatida foydalaniladi. S örmonlari tuproqni eroziyadan saqlaşda muhim örinda turadi. S. 50— 60 y. yaşaydi. Asosan, uruğidan köpayadi va 5—7yili normal uruğlay boşlaydi. Örta Osiyo va Qozoğistonda S örmonlari 22 mln. ga atrofida. Özbekistonda S. örmonlari 1229 ming ga, şundan oq S. 976 ming ga, qora S. 253 ming ga ni egallaydi.
Özbekistonda çöl va yaylovlarga ekiş uçun 1991 y.da çiqarilgan Nortuya navi r-nlaştirilgan. Sönggi yillarda S.ni köpaytiriş maqsadida bir qator örmon xöjaliklari taşkil etilib, sun'iy saksovulzorlar barpo qilinmoqda.
Abduşukur Xonazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САКСОВУЛ (Haloxylon) — шўрадошлар оиласига мансуб бута ва дарахтлар туркуми. Бўйи 1,5—12 м, танасининг диаметри 1 м гача боради. Гули майда, икки жинсли, қарамақарши, тангачасимон, гулолди қўлтиғида биттадан ўрнашган. Барглари учли, ривожланмаган, тангачасимон, гул хреил қилувчи новдачалари қари шохлардан ўсиб чиқади. С.нинг яшил новдалари органик модца тўплашга хизмат қилади. Ииллик ёш новдаларининг кўп қисми кузда, айниқса, совуқ тушиши б-н тўкилиб кетади, озроқ қисми эса ёғочга айланиб сақланиб қолади. Алр.дан гуллай бошлайди, окт.да уруғлайди. Осиё (Ўрта Осиё, Эрон, Афғонистон, Хитой, Монголия)да 10 тури учрайди. Ўзбекистоннинг Қизилқум чўлларида ўрмонларни ҳосил қилувчи асосий турлар — оқ ва қора С.дир. Кора С. (Н. aphyllum) — баргсиз бута ёки дарахт, бал. 4—9 (12) м гача. Асосан, Осиёнинг чўл ва чала чўлларида, шўрхок ерларда, шўрланган қумларда, тақирларда кўп тарқалган. Уруғидан кўпаяди. Йўлларда ихотазорлар барпо этишда фойдаланилади. Қора С. катта дарахтзорлар ҳосил қилади, оқ Сдан тана ва шохшаббасининг қорамтир бўлиши, баргининг тузилиши б-н ажралиб туради. Оқ С. (H.persicum) — йирик бута. Бал. 2,5—6 м. Илдизи 10—11 м чуқурликка боради. Қозоғистон, Ўрта Осиё, Эрон, Афғонистон, Ироқ, Саудия Арабистони, Ғарбий Хитойнинг чўл ва саҳроларида ўсади. Оқ С. қумликларни мустаҳкамлаш учун экилади. Зайсан Си (H.ammodendron) тури Қорақалпоғистоннинг айрим жойлари (Устюрт)да учрайди.
С.нинг халқ хўжалигида аҳамияти катта. Ундан, асосан, ўтин (ёқилғи), қўйлар ва туялар учун тўйимли озуқа, қумларни мустаҳкамловчи, шамолни тўсувчи восита сифатида фойдаланилади. С ўрмонлари тупроқни эрозиядан сақлашда муҳим ўринда туради. С. 50— 60 й. яшайди. Асосан, уруғидан кўпаяди ва 5—7йили нормал уруғлай бошлайди. Ўрта Осиё ва Қозоғистонда С ўрмонлари 22 млн. га атрофида. Ўзбекистонда С. ўрмонлари 1229 минг га, шундан оқ С. 976 минг га, қора С. 253 минг га ни эгаллайди.
Ўзбекистонда чўл ва яйловларга экиш учун 1991 й.да чиқарилган Нортуя нави р-нлаштирилган. Сўнгги йилларда С.ни кўпайтириш мақсадида бир қатор ўрмон хўжаликлари ташкил этилиб, сунъий саксовулзорлар барпо қилинмоқда.
Абдушукур Хоназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.