Salavkiylar davlati
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 67-b. — ziyouz.com
Salavkiylar davlati - Yaqin va Örta Şarkdagi yirik davlat (mil. av. 312—64). Aleksandr tuzgan saltanat tanazzulga uçragaç paydo bölgan. Asosçisi Salavk I. Poytaxtlari — Dajla daryosi böyidagi Salavkiya (300 y.gaça), 300 y.dan — Oront daryosi böyidagi Antioxiya bölgan. Davlatning nomi hukmronlik qilgan sulola nomidan olingan. Ba'zan, asosiy hududining nomi b-n Suriya podşoligi deb ham yuritilgan. Salavk I Midiya, Suziana, Forsiya (Persida) keyinçalik Örta Osiyoning jan. — Baktriyanp bosib olgan. Mil. av. 301 y. Mesopotamiya va Suriya, mil. av. 281 y. Kiçik Osiyo ham S.d.ga qöşib olingan. S.d. hududidan ötgan savdo yöllari (Kiçik Osiyo va Suriyani Arabiston, Fors qöltiği, Örta Osiyo, Hindiston va Xitoy b-n boğlagan) içki va tranzit savdoning kuçayişi va hunarmandçilikning rivojlanişiga sabab böldi. Salavk I mil. av. 293 y.da öğli Antiox I ni Örta Osiyo yerlariga hokim etib tayinlaydi. Örta Osiyoning bir qança muhim siyosiy va ijtimoiyiqtisodiy voqealari Salavk I, ayniqsa, Antiox I hukmronligi b-n boğliq. Bu davrda Baqtriya hayotida dastlabki tangalar — oltin, kumuş, mis draxma va tetradraxmalar zarb qilina boşlanadi. Salavkiylar davriga oid tangalar Termiz, Taxti Sangin, Denov, Kampirtepa, Afrosiyobdan topilgan. S.d. markazidan çetda bölişiga qaramay, Örta Osiyo uşbu davlatning eng muhim qismi bölib, harbiystrategik va iqtisodiy ahamiyatga ega edi. Örta Osiyo böylab ötgan savdo yöllari böyida şaharlar va qişloklar qurdirilgani bejiz emas. Ma'muriy boşqaruv jihatdan davlat satrapiyalarga (manbalar 20—30 ta dan 72 tagaça satrapiya bölganligi haqida ma'lumot beradi) va nisbatan kiçik hududiy birlaşmalar — eparxiya, gipparxiya, tonarxiyalarga bölingan. Yunon hokimlari va ular atrofida töplangan yunon zodagonlar b-n birga mahalliy zodagonlar ham hokimlik qilar edilar. Salavkiylar hokimiyati, avvalo, Örta Osiyodagi harbiy manzilgohlarda joylaşgan harbiy kuçlarga tayanar edi. Mil av. 3-a.ning örtalariga kelib S.d.da hokimiyat uçun özaro kuraşlar avj olib ketadi. Bu esa Örta Osiyoda Salavkiylar hokimiyatining barham topişiga olib keldi va mil. av. 250 y.da S.d.dan dastlab Parfiya keyin esa YunonBaqtriya podşoligi ajralib çiqdi. Butun davlat inqirozga yuz tutib mil. av. 64 y. faqat hoz. Suriya hududidan iborat bölib qoldi va öşa yili Rim provinsiyasiga aylantirildi. Örta Osiyoning S.d tarkibiga kirgan davri, yunonmakedon yurişlari paytida vayron bölgan işlab çiqaruvçi kuçlarning tiklanişi hamda baqtriyaliklar, suğdiylar, parfiyaliklarning bosqinçilarga qarşi birlaşuv davri bölib qoldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЛАВКИЙЛАР ДАВЛАТИ - Яқин ва Ўрта Шаркдаги йирик давлат (мил. ав. 312—64). Александр тузган салтанат таназзулга учрагач пайдо бўлган. Асосчиси Салавк I. Пойтахтлари — Дажла дарёси бўйидаги Салавкия (300 й.гача), 300 й.дан — Оронт дарёси бўйидаги Антиохия бўлган. Давлатнинг номи ҳукмронлик қилган сулола номидан олинган. Баъзан, асосий ҳудудининг номи б-н Сурия подшолиги деб ҳам юритилган. Салавк I Мидия, Сузиана, Форсия (Персида) кейинчалик Ўрта Осиёнинг жан. — Бактриянп босиб олган. Мил. ав. 301 й. Месопотамия ва Сурия, мил. ав. 281 й. Кичик Осиё ҳам С.д.га қўшиб олинган. С.д. ҳудудидан ўтган савдо йўллари (Кичик Осиё ва Сурияни Арабистон, Форс қўлтиғи, Ўрта Осиё, Ҳиндистон ва Хитой б-н боғлаган) ички ва транзит савдонинг кучайиши ва ҳунармандчиликнинг ривожланишига сабаб бўлди. Салавк I мил. ав. 293 й.да ўғли Антиох I ни Ўрта Осиё ерларига ҳоким этиб тайинлайди. Ўрта Осиёнинг бир қанча муҳим сиёсий ва ижтимоийиқтисодий воқеалари Салавк I, айниқса, Антиох I ҳукмронлиги б-н боғлиқ. Бу даврда Бақтрия ҳаётида дастлабки тангалар — олтин, кумуш, мис драхма ва тетрадрахмалар зарб қилина бошланади. Салавкийлар даврига оид тангалар Термиз, Тахти Сангин, Денов, Кампиртепа, Афросиёбдан топилган. С.д. марказидан четда бўлишига қарамай, Ўрта Осиё ушбу давлатнинг энг муҳим қисми бўлиб, ҳарбийстратегик ва иқтисодий аҳамиятга эга эди. Ўрта Осиё бўйлаб ўтган савдо йўллари бўйида шаҳарлар ва қишлоклар қурдирилгани бежиз эмас. Маъмурий бошқарув жиҳатдан давлат сатрапияларга (манбалар 20—30 та дан 72 тагача сатрапия бўлганлиги ҳақида маълумот беради) ва нисбатан кичик ҳудудий бирлашмалар — эпархия, гиппархия, тонархияларга бўлинган. Юнон ҳокимлари ва улар атрофида тўпланган юнон зодагонлар б-н бирга маҳаллий зодагонлар ҳам ҳокимлик қилар эдилар. Салавкийлар ҳокимияти, аввало, Ўрта Осиёдаги ҳарбий манзилгоҳларда жойлашган ҳарбий кучларга таянар эди. Мил ав. 3-а.нинг ўрталарига келиб С.д.да ҳокимият учун ўзаро курашлар авж олиб кетади. Бу эса Ўрта Осиёда Салавкийлар ҳокимиятининг барҳам топишига олиб келди ва мил. ав. 250 й.да С.д.дан дастлаб Парфия кейин эса ЮнонБақтрия подшолиги ажралиб чиқди. Бутун давлат инқирозга юз тутиб мил. ав. 64 й. фақат ҳоз. Сурия ҳудудидан иборат бўлиб қолди ва ўша йили Рим провинциясига айлантирилди. Ўрта Осиёнинг С.д таркибига кирган даври, юнонмакедон юришлари пайтида вайрон бўлган ишлаб чиқарувчи кучларнинг тикланиши ҳамда бақтрияликлар, суғдийлар, парфияликларнинг босқинчиларга қарши бирлашув даври бўлиб қолди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.