Salib yurişlari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 74–75-b. — ziyouz.com
Salib yurişlari – 1096- 1270 y.larda Ğarbiy Yevropa zodagonlari va katolik çerkovi tomonidan Yaqin Şarqqa (Suriya, Falastin, Şim. Afrika) qilingan bosqinçilik uruşlari. S.yu.ning bosqinçilik mohiyati diniy şiorlar [ğayridin (musulmonlar)larga qarşi kuraş va «xudo qabri» hamda «muqaddas yer» (Falastin)ni ozod qiliş] b-n niqoblangan.
Salibçilar, odatda, kiyimlariga salib (xoç) belgisini tikib olişgan (yurişlarning nomi şundan). 11-a.ning sönggi çoragida saljuqişşr tomonidan Vizantiyaning Kiçik Osiyodagi yerlarini hamda diniy an'ana böyiça «muqaddas şahar» bölgan Quddusni egallab olişlari salibçilarning Örta dengizning şarqidagi yerlarga bostirib kirişiga sabab bölgan. Vizantiya saljuqiylarga qarşi kuraşiş uçun Ğarbdagi davlatlardan bir neça bor harbiy yordam söragan. S.yu. ning bevosita taşkilotçisi bölgan Rim payasi bundan foydalangan. Papalar katolik çerkovining ta'sirini kuçaytiriş va kengaytiriş, pravoslav çerkovini Rimga böysundiriş maqsadida diniy fanatizmni avj oldirganlar. Salibçilarning köpçiligini qaşşoqlaşib qolgan ritsarlar, yirik sen'orlar hamda dehqonlar taşkil qilgan.
1S.yu. (1096—99) 1095 y. Klermonda papa Urban II tomonidan e'lon qilingan. 1099 y. iyulda salibçilar saljuqiylardan Quddus (Iyerusalim) ş.ni tortib olişgan va Quddus qirolligini taşkil etişgan;
2S.yu. (114749) ga 1144 y. saljuqiylarning Edessa ş.ni bosib olişlari bahona bölgan. Bu yuriş mağlubiyatga uçragan;
ZS.yu. (1189—92)ning boşlanişiga 1187 y. Misr sultoni Salohiddin tomonidan Quddusning egallab olinişi sabab bölgan. Bu yuriş ham barbod bölgan;
4S.yu. (1202—04) ni 1199 y. papa Innokentiy III uyuştirgan. Uning natijasida fransuz, nemis va italyan salibçilari dastlab Misrga möljallangan yurişning yönalişini özgartirib, xristianlar yaşaydigan şaharlar — Zadar [Dalmatsiya, 1202 y. noyab., Konstantinopol (Vizantiya poytaxti, 1204 y., apr.)] ni bosib olib, Lotin imperiyasini tuzişgan.
5(121721), 6(1228—29), 7(1248— 54), 8(1270) S.yu. samarasiz bölgan.
1291 y.da Akra ş.ning musulmonlar qöliga ötişi natijasida salibçilar Şarqdagi mulklarini butunlay yöqotganlar.
Nemis zodagonlarining 12—13- a.larda slavyanlar va b. Boltiqböyi xalqlariga qarşi yurişlari hamda 1209—29 y.larda papalik taşabbusi b-n Şim. Fransiya ritsarlarini Jan. Fransiyadagi diniy harakat qatnaşçilari — albigoyçilarga qarşi Albigoy uruşlarini ham köpinça S.yu. deb ataşadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЛИБ ЮРИШЛАРИ – 1096- 1270 й.ларда Ғарбий Европа зодагонлари ва католик черкови томонидан Яқин Шарққа (Сурия, Фаластин, Шим. Африка) қилинган босқинчилик урушлари. С.ю.нинг босқинчилик моҳияти диний шиорлар [ғайридин (мусулмонлар)ларга қарши кураш ва «худо қабри» ҳамда «муқаддас ер» (Фаластин)ни озод қилиш] б-н ниқобланган.
Салибчилар, одатда, кийимларига салиб (хоч) белгисини тикиб олишган (юришларнинг номи шундан). 11-а.нинг сўнгги чорагида салжуқишшр томонидан Византиянинг Кичик Осиёдаги ерларини ҳамда диний анъана бўйича «муқаддас шаҳар» бўлган Қуддусни эгаллаб олишлари салибчиларнинг Ўрта денгизнинг шарқидаги ерларга бостириб киришига сабаб бўлган. Византия салжуқийларга қарши курашиш учун Ғарбдаги давлатлардан бир неча бор ҳарбий ёрдам сўраган. С.ю. нинг бевосита ташкилотчиси бўлган Рим пайаси бундан фойдаланган. Папалар католик черковининг таъсирини кучайтириш ва кенгайтириш, православ черковини Римга бўйсундириш мақсадида диний фанатизмни авж олдирганлар. Салибчиларнинг кўпчилигини қашшоқлашиб қолган рицарлар, йирик сенъорлар ҳамда деҳқонлар ташкил қилган.
1С.ю. (1096—99) 1095 й. Клермонда папа Урбан II томонидан эълон қилинган. 1099 й. июлда салибчилар салжуқийлардан Қуддус (Иерусалим) ш.ни тортиб олишган ва Қуддус қироллигини ташкил этишган;
2С.ю. (114749) га 1144 й. салжуқийларнинг Эдесса ш.ни босиб олишлари баҳона бўлган. Бу юриш мағлубиятга учраган;
ЗС.ю. (1189—92)нинг бошланишига 1187 й. Миср султони Салоҳиддин томонидан Қуддуснинг эгаллаб олиниши сабаб бўлган. Бу юриш ҳам барбод бўлган;
4С.ю. (1202—04) ни 1199 й. папа Иннокентий III уюштирган. Унинг натижасида француз, немис ва итальян салибчилари дастлаб Мисрга мўлжалланган юришнинг йўналишини ўзгартириб, христианлар яшайдиган шаҳарлар — Задар [Далмация, 1202 й. нояб., Константинополь (Византия пойтахти, 1204 й., апр.)] ни босиб олиб, Лотин империясини тузишган.
5(121721), 6(1228—29), 7(1248— 54), 8(1270) С.ю. самарасиз бўлган.
1291 й.да Акра ш.нинг мусулмонлар қўлига ўтиши натижасида салибчилар Шарқдаги мулкларини бутунлай йўқотганлар.
Немис зодагонларининг 12—13- а.ларда славянлар ва б. Болтиқбўйи халқларига қарши юришлари ҳамда 1209—29 й.ларда папалик ташаббуси б-н Шим. Франция рицарларини Жан. Франциядаги диний ҳаракат қатнашчилари — альбигойчиларга қарши Альбигой урушларини ҳам кўпинча С.ю. деб аташади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.