Salim I
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75–76-b. — ziyouz.com
Salim I Yovuz (1477-1520.20.9) Usmonli turk imperiyasi sultoni Sulton Boyazid II ning öğli. 1512 y.ning qişida yaniçarlar yordamida otasidan taxtni tortib olgan. C.I ning buyruğiga muvofiq, uning akaukalari, jiyanlari qatl etilgan. Şialikka qarşi kuraş şiori ostida 1513 y. uning hukmiga binoan, saltanatda yaşovçi 40—45 ming atrofidagi şialar qatl qilinadi. Bunday qirğindan asosiy maqsad Eron şohiga qarşi qilinişi rejalaştirilayotgan yuriş oldidan Eron b-n çegaradoş viloyatlarni şialardan tozalaş edi. Şoh Ismoil I va sulton C.I örtasida Çoldiron vodiysida 1514 y.ning 23 avg.da sodir bölgan jangda har biri taxm. 120 ming askardan iborat 2 qöşin töqnaşadi. Öt soçar qurol, ya'ni töp, zambarak va miltiqlar b-n qurollangan turk armiyasi Ismoil I qöşinini butunlay yakson etadi. Jang maydonida şohning 50 ming askari nobud böladi, qarorgohi tölaligiça turklar qöliga asir tuşadi. Şoh poytaxti Tabrizda bir neça kun qönim topgan S. 1 ulkan ölja b-n Istanbulga ravona böladi. Şundan söng C.I Jan.Şarqiy Anadölu hamda Kurdistonni zabt etadi, Diyorbakr, Mösul, Mordin ş.lari unga taslim böladi. Oz fursat ötmasdan C.I Misr mamluklari tomon yölga çiqadi. 1516 y.ning 24 avg.da Marj Dobik maydonida turklarning turli kalibrdagi töplariga bardoş berolmagan mamluklarning 60 ming kişilik armiyasi tormor etiladi. Uşbu jangdan söng Halab, Aynteba (Ayntob) singari qator Şom ş.lari C.I ga böysundiriladi. 1516 y.ning 28 avg.da Halabda juma namozida C.I ga «Ikki muqaddas şahar xizmatçisi» faxriy unvoni beriladi. Mana şu kundan e'tiboran Usmonli sultonlar xalifa deb nomlana boşlagan. 1516 y.ning sent.da C.I butun Suriya hududini deyarli qarşiliksiz qölga kiritadi, noyab. oxirida turk armiyasi Falastinni taslim etadi. 1516 y.ning 25 dek.da mamluklarning yangi sultoni Tumanboy qöşinlari Sinon Yusuf poşo qömondonligidagi turklar tomonidan mağlubiyatga uçratiladi. Bir oy ötgandan söng Ridoniyada bölgan hal qiluvçi jang Tumanboyning uzilkesil mağlubiyati b-n yakunlanadi va sulton C.I Qohiraga kiradi. C.I qöliga tuşgan sönggi mamluklar sultoni Tumanboy 1517 y.ning 13 apr.da osib öldiriladi. 1521—22 y.larda Suriya va Misr Usmoniylar saltanatining bir kismiga, ya'ni ölkasiga aylantiriladi. 1516 y. Şim. Afrikaning yirik porti hisoblangan Jazoir va uning atrofidagi yerlar turklar tasarrufiga kiritiladi. Natijada turklarga tegişli yurtlar qatoridan Bolqon, Jan.Şarqiy Anadölu, Arabiston hamda Şim. Afrika yerlari örin oladi. Vengriya çegaralari hamda Adriatika dengizidan Fors körfazigaça bölgan hududlardan ötuvçi savdo yöllari bevosita turklar nazoratiga kiradi. 1519 y. jaloliylar qözğolonini bostirgan. Misrda mamluklar davlatining tugatilişi, Eronning sezilarli darajada kuçsizlanişi, sulton C.I öz nigohini takror Yevropaga qaratiş imkonini berdi. 1520 y. C.I yangi bosqinçilik yurişlariga (Rodos va Hindistonga) tayyorgarlik çoğida 43 yoşida vafot etadi.
Ad.: Petrosyan Yu. A., Osmanskaya imperiya. Moguşestvo i gibel, M., 1990; Ivanov N. A., Osmanskoye zavoyevaniye arabskix stran (1516—74), M., 1384; Kniga zakonov sultana Selima 1, M., 1969.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЛИМ I Ёвуз (1477-1520.20.9) Усмонли турк империяси султони Султон Боязид II нинг ўғли. 1512 й.нинг қишида яничарлар ёрдамида отасидан тахтни тортиб олган. C.I нинг буйруғига мувофиқ, унинг акаукалари, жиянлари қатл этилган. Шиаликка қарши кураш шиори остида 1513 й. унинг ҳукмига биноан, салтанатда яшовчи 40—45 минг атрофидаги шиалар қатл қилинади. Бундай қирғиндан асосий мақсад Эрон шоҳига қарши қилиниши режалаштирилаётган юриш олдидан Эрон б-н чегарадош вилоятларни шиалардан тозалаш эди. Шоҳ Исмоил I ва султон C.I ўртасида Чолдирон водийсида 1514 й.нинг 23 авг.да содир бўлган жангда ҳар бири тахм. 120 минг аскардан иборат 2 қўшин тўқнашади. Ўт сочар қурол, яъни тўп, замбарак ва милтиқлар б-н қуролланган турк армияси Исмоил I қўшинини бутунлай яксон этади. Жанг майдонида шоҳнинг 50 минг аскари нобуд бўлади, қароргоҳи тўлалигича турклар қўлига асир тушади. Шоҳ пойтахти Табризда бир неча кун қўним топган С. 1 улкан ўлжа б-н Истанбулга равона бўлади. Шундан сўнг C.I Жан.Шарқий Анадўлу ҳамда Курдистонни забт этади, Диёрбакр, Мўсул, Мордин ш.лари унга таслим бўлади. Оз фурсат ўтмасдан C.I Миср мамлуклари томон йўлга чиқади. 1516 й.нинг 24 авг.да Марж Добик майдонида туркларнинг турли калибрдаги тўпларига бардош беролмаган мамлукларнинг 60 минг кишилик армияси тормор этилади. Ушбу жангдан сўнг Ҳалаб, Айнтеба (Айнтоб) сингари қатор Шом ш.лари C.I га бўйсундирилади. 1516 й.нинг 28 авг.да Ҳалабда жума намозида C.I га «Икки муқаддас шаҳар хизматчиси» фахрий унвони берилади. Мана шу кундан эътиборан Усмонли султонлар халифа деб номлана бошлаган. 1516 й.нинг сент.да C.I бутун Сурия ҳудудини деярли қаршиликсиз қўлга киритади, нояб. охирида турк армияси Фаластинни таслим этади. 1516 й.нинг 25 дек.да мамлукларнинг янги султони Туманбой қўшинлари Синон Юсуф пошо қўмондонлигидаги турклар томонидан мағлубиятга учратилади. Бир ой ўтгандан сўнг Ридонияда бўлган ҳал қилувчи жанг Туманбойнинг узилкесил мағлубияти б-н якунланади ва султон C.I Қоҳирага киради. C.I қўлига тушган сўнгги мамлуклар султони Туманбой 1517 й.нинг 13 апр.да осиб ўлдирилади. 1521—22 й.ларда Сурия ва Миср Усмонийлар салтанатининг бир кисмига, яъни ўлкасига айлантирилади. 1516 й. Шим. Африканинг йирик порти ҳисобланган Жазоир ва унинг атрофидаги ерлар турклар тасарруфига киритилади. Натижада туркларга тегишли юртлар қаторидан Болқон, Жан.Шарқий Анадўлу, Арабистон ҳамда Шим. Африка ерлари ўрин олади. Венгрия чегаралари ҳамда Адриатика денгизидан Форс кўрфазигача бўлган ҳудудлардан ўтувчи савдо йўллари бевосита турклар назоратига киради. 1519 й. жалолийлар қўзғолонини бостирган. Мисрда мамлуклар давлатининг тугатилиши, Эроннинг сезиларли даражада кучсизланиши, султон C.I ўз нигоҳини такрор Европага қаратиш имконини берди. 1520 й. C.I янги босқинчилик юришларига (Родос ва Ҳиндистонга) тайёргарлик чоғида 43 ёшида вафот этади.
Ад.: Петросян Ю. А., Османская империя. Могущество и гибель, М., 1990; Иванов Н. А., Османское завоевание арабских стран (1516—74), М., 1384; Книга законов султана Селима 1, М., 1969.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.