Saljuq

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70-b. — ziyouz.com

Saljuq SALJUQ, Saljuqbek ibn Dökak (taxm. 9-a. oxiri —10-a. oxiri, Jand) — harbiy sarkarda, saljuqiylar sulolasi bobokaloni; öğuzlarnnt qiniq uruğidan. Otasi amir Dökak (turkça Tökak — temir öq) xazarlar xoqoni harbiy xizmatida bölgan.

S. yoşligidan jasur sarkarda bölgan. Raşiduddinning yozişiça, S.ning 5 ta öğli: Isroil (Arslon yabğu), Mikoil, Muso yabğu, Yusuf va Yunus bölgan. S öğillari va öziga tobe uruğdoşlari (jami 100 jangçi) b-n 1500 tuya, 50000 qöy va köplab otlarni olib, Jand atroflariga köçib ötgan (985) va çorvadorlik b-n şuğullangan. 992 y.da Jand hukmdori b-n ittifoq tuzib, öz uruğdoşlari b-n birgalikda islom dinini qabul qilgan va öğuz yabğulariga qarşi kuraşgan. Çorvadorlar örtasida islom dinini tarqatganligi uçun S.qa «Malik alĞoziy» unvoni berilgan. U Yangikent va Jand atroflarini Ali yabğu hukmronligidan xalos qilib, öz hokimiyatini örnatgan.

Ibn alAsirning yozyşiça, S. 107 (ba'zi manbalarda 100) yoşga kirib vafot etgan. Uning vafotidan söng öğillari: Mikoil, Muso, Arslon (Isroil) kabi amirlar boşçiligidagi saljuqiylar somoniylarning ijozati b-n Zarafşon vodiysidagi Nuri Buxoro (Nurota) atroflarida köçib yurganlar (10-a. oxirlari). Gardiziy (11-a.) öz asarida sönggi somoniy Muntasi/şing qoraxoniylaraan Nasr Ilekxonga qarşi olib borgan kuraşiga 1003—04 y.larda saljuqiylar yordam berganligini ta'kidlaydi. S. avlodlari — Mikoilning öğillari: Töğrulbek va Çağribek 11-a. 30y.larida saljuqlar — öğuzlarning harakatiga boşçilik qilib, Saljuqiylar davlatini tuzişgan.

Manba: Mahmud Koşğariy, Devonu luğotit turk, 1j., T., 1960; Sadriddin Ali alXusayni, Axbar addaulat asseldjukiyya (Zubdat attavorix), M., 1980; AbulFazl Bayxaki, Istoriya Ma'suda (1030—1041), M., 1969.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САЛЖУҚ, Салжуқбек ибн Дўкак (тахм. 9-а. охири —10-а. охири, Жанд) — ҳарбий саркарда, салжуқийлар сулоласи бобокалони; ўғузларннт қиниқ уруғидан. Отаси амир Дўкак (туркча Тўкак — темир ўқ) хазарлар хоқони ҳарбий хизматида бўлган.

С. ёшлигидан жасур саркарда бўлган. Рашидуддиннинг ёзишича, С.нинг 5 та ўғли: Исроил (Арслон ябғу), Микоил, Мусо ябғу, Юсуф ва Юнус бўлган. С ўғиллари ва ўзига тобе уруғдошлари (жами 100 жангчи) б-н 1500 туя, 50000 қўй ва кўплаб отларни олиб, Жанд атрофларига кўчиб ўтган (985) ва чорвадорлик б-н шуғулланган. 992 й.да Жанд ҳукмдори б-н иттифоқ тузиб, ўз уруғдошлари б-н биргаликда ислом динини қабул қилган ва ўғуз ябғуларига қарши курашган. Чорвадорлар ўртасида ислом динини тарқатганлиги учун С.қа «Малик алҒозий» унвони берилган. У Янгикент ва Жанд атрофларини Али ябғу ҳукмронлигидан халос қилиб, ўз ҳокимиятини ўрнатган.

Ибн алАсирнинг ёзйшича, С. 107 (баъзи манбаларда 100) ёшга кириб вафот этган. Унинг вафотидан сўнг ўғиллари: Микоил, Мусо, Арслон (Исроил) каби амирлар бошчилигидаги салжуқийлар сомонийларнинг ижозати б-н Зарафшон водийсидаги Нури Бухоро (Нурота) атрофларида кўчиб юрганлар (10-а. охирлари). Гардизий (11-а.) ўз асарида сўнгги сомоний Мунтаси/шинг қорахонийлараан Наср Илекхонга қарши олиб борган курашига 1003—04 й.ларда салжуқийлар ёрдам берганлигини таъкидлайди. С. авлодлари — Микоилнинг ўғиллари: Тўғрулбек ва Чағрибек 11-а. 30й.ларида салжуқлар — ўғузларнинг ҳаракатига бошчилик қилиб, Салжуқийлар давлатини тузишган.

Манба: Маҳмуд Кошғарий, Девону луғотит турк, 1ж., Т., 1960; Садриддин Али алХусайни, Ахбар аддаулат ассельджукиййа (Зубдат аттаворих), М., 1980; АбулФазл Байхаки, История Ма’суда (1030—1041), М., 1969.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.