Saljuqiylar davlati
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–74-b. — ziyouz.com
Saljuqiylar davlati — Yaqin va Örta Şarq, qisman Movarounnahrda saljuqiylar sulolasi boşqargan davlat (1038—1308). S.d.ga Saljuqnnj nevarasi Sulton Töğrulbek asos solgan. Saljuq turklari 11-a. ning 20y.larida harbiy xizmatlari evaziga Xurosonda Mahmud Ğaznaviydan köplab mulklar olganlar. Biroq keyinçalik ğaznaviylar ularga qarşi laşkar jönatib, Arslon Isroil ibn Saljuqni asir olişgan va Hindistondagi harbiy qal'ada tutqunlikda saqlaşgan (1032 y. u xibsda ölgan). Saljuqiylar ğaznaviilarga qarşi olib borgan köplab muvaffaqiyatli janglaridan söng Nişopurni egallab, öz rahbarlari Töğrulbekni sulton deb zlon qiddilar (1038). Dandanakon jangidagi ğalabadan söng, u Xuroson hukmdori deb e'lon qilindi. Astasekin saljuqiylar Xuroson, Xorazm, Ğarbiy Eron, Ozarbayjon, Iroq (Bağdod b-n birga)ni özlariga böysundirdilar. Bağdodda Töğrulbek nomiga xutba öqitilgan. Abbosiylar xalifasi alQoim (hukmronlik davri: 1031—75) hokimiyatni Töğrulbekka topşirib, uni sulton hamda «Şarq va Ğarb podşohi» deb tan olişga majbur bölgan va qizini unga xotinlikka bergan. Töğrulbek Rayni, uning ukasi Çağribek Dovud (990—1060) Marvni özlariga poytaxt qildilar. 1050 y.da Töğrulbek poytaxtni Raydan Isfahonga köçirgan.
Alp Arslon va Malikşoh xukmronliklari davrida saljuqiylar Kiçik Osiyo va Yaqin Şarqda mustahkam örnaşib olişgan. Ular Vizantiya imperatori Roman IV Diogenning 200 ming kişilik qöşinini yengib (1071), butun Kiçik Osiyoni (1071—81), keyinçalik Suriya va Falastinni zabt etişgan. Armaniston, Gruziya, Şirvon ham böysundirilgan. Şu davrda Balx, Termiz (1044), Buxoro, Samarqand (1089), keyinçalik Farğona vodiysi saljuqiylar qöl ostida birlaşgan.
Hatto Şarqiy Turkistondagi qoraxoniylar ham ularning ustunligini tan olişgan. Alp Arslon poytaxtni Isfahondan Marvga köçirgan. Saljuqiylar qöşinlari Arabiston ya.o.dagi Yaman va Bahrayn yerlarini ham öz tasarruflariga olişgan. Malikşoh hukmronligi davrida S.d. harbiy-siyosiy jihatdan juda kuçli bölgan. Bu vaktda poytaxt yana Isfahonga köçirilgan. 11-a. oxirlarida S.d. Şarqiy Turkistondan Örta yer va Marmar dengizlarigaça bölgan katga hududni öz içiga olgan. Bu davlat Xitoy b-n Vizantiya örtasida joylaşgan. Salibçilarning Şarqqa qilgan yurişlarini töxtatişda saljuqiylarning xizmati katta bölgan.
11-a. oxirlaridan boşlab, S.d. parçalana boşlaydi. Çunki 1salib yurişi natijasida S.d. Gruziya, Şirvon hamda Kiçik Osiyoning sohil böyi hududlaridan, Suriya va Falastinning bir qismidan ajralgan (1096—99). S.d.dan bir neça mustaqil sultonliklar ajralib çiqqan. Mas, Kermon sultonligi (1041 — 1187), Şom (Suriya) sultonligi (1074—1117), Köniya sultonligi va b. saljuqiy sultonlar öğuz va b. turkiy uruğlar boşliqlari, jasur jangçilarga iqto in'om qilganlar. Mac, Malikşoh saltanatni 12 ta viloyat — mulkka ajratib, ularni amirlar va laşkarboşilarga iqto tariqasida bergan. Kattakatta mulklarga ega bölgan iqtodorlar esa mustaqil bölişga harakat qilganlar. Malikşoh vafoti (1092)dan söng, uning öğillari örtasida taxt uçun kuraş avj oldi. Akauka sultonlar Mahmud (hukmronlik davri: 1092—94), Barqiyoruq, Malikşoh II (hukmronlik davri: 1104— 25), Ğiyosiddin Muhammad (hukmronlik davri: 1105—18) ayrim hokimlarning isyonlarini bostiriş b-n birga ismoiliylar harakati, xususan, haşşoşiylarta qarşi kuraş olib borişga majbur bölganlar.
Buyuk S.d. taxt uçun kuraşlar oqibatida şarqiy va ğarbiy qismlarga bölingan. Ğarbiy qismga kirgan Ğarbiy Eron, Iroq va Ozarbayjonni Iroq sultonligi (1118—94) nomi b-n sulton Ğiyosiddin Muhammadning öğli sulton Mahmud (hukmronlik davri: 1118—31) boşqarişni boşlagan. U Hamadonni öziga poytaxt qilgan. Şarqiy qism, asosan, Xuroson, Seyiston, Xorazm va Movarounnahrdan iborat bölib, unga sulton Malikşohning kenja öğli sulton Sanjar hukmronlik qilgan va poytaxti Marv bölgan. Sanjarning qudrati avjga çiqqan davrlarda ğarbiy saljuqiylar ham uning siyosiy ta'siri ostida bölişgan, Ğaznaviylar davlati esa unga 1117 y.dan tobe bölgan. Biroq Şarqsan qoraxitoylarning Movarounnaxrga bostirib kirişi, Samarqand yaqinida bölgan maşhur Qatvon jangi (1141 y. 9 sent.) da ular qarluqpar b-n birgalikda saljuqiylar va qoraxoniylarning birlaşgan qöşinini tormor qilişi natijasida Sanjarning kuçqudrati zaiflaşa boşlab, u Movarounnahr, keyinçalik Xurosonning asosiy qismidan ajraladi. Anuşteginiylartn Qutbiddin Muhammad, xususan, Otsiz davrlarida Xorazm ham S.d.dan ajralib çiqib, öz mustaqilligini tiklagan. Otsiz, haggo saljuqiylar poytaxti Marvni egallab, Nişopurni qamal qilgan (1141—42). Sanjarning vafoti (1157) dan söng saljuqiylarning Xurosondagi hokimligi tugagan. Xuroson ğuzlar (öğuzlar) tasarrufiga kirgan. 1117 y. saljuqiylarning Şom (Suriya) sultonligi, 1187 y. Kermon sultonligi ham tugatilgan. Xorazmşoxdar 12-a. 2-yarmidan boşlab ğarbiy saljuqiylarning Iroq sultonligiga kuçli zarbalar berişgan. Xorazmşoh Takaş Iroq sultonligini ham tormor qilib, öz davlatiga qöşib olgan (1194). Faqat Kiçik Osiyodagi Köniya (Anadolu yoxud Rum) sultonligi 14-a. boşlarigaça hukm surgan.
Davlatni boşqariş. S.d. tepasida oliy hukmdor — sulton (sulton ula'zam) turgan. Uning nomidan xutba öqilib, tanga zarb etilgan. Taxt otadan bolaga meros sifatida ötgan. Mulk, yersuv taqsimlaş, muhim davlat va boşqaruv mansablariga tayinlaş, amaldorlar işini nazorat qiliş va b. sultonning vakolatlari doirasiga kirgan. Saljuqiylarning boşqaruv tizimi somoniylar, qoraxoniylar, ğaznaviylarniki singari ikkiga: dargoh va devonlarga bölingan. Uluğ hojib, horis amiri (amiri horis), saloxdor, xos vakil, alamdor, jondor, taştdor, sarhang, miroxur dargoxdagi asosiy lavozimlar sanalgan. Boş vazir devoni a'lo — markaziy boşqaruv tepasida turgan. Devoni tuğro, devoni istifo(moliya devoni), devoni işraf (nazorat devoni), devoni arz (harbiy vazirlik) kabi rasmiy devonlar bölgan. Viloyat boşliklari (voliylar) ham öz devonlariga ega bölişgan. Voliylar sulton tomonidan tayinlangan bölib, ular viloyat hayoti b-n boğliq barça sohalar: moliya, soliq, sud, harbiy işlar, jazo idoralariga rahbarlik qilgan. Tuman va şahar miqyosidagi boşqaruv tizimi ham deyarli şunday bölgan.
S.d.da, ayniqsa, Buyuk saljuqiylardan Töğrulbek, Alp Arslon, Malikşoh, Sanjar davrlarida iqtisodiy va madaniy hayotda katta kötariliş yuz bergan. Hunarmandçilik taraqqiy qilgan: töqimaçilik, kulollik, zargarlik, oynasozlik, temirçilik, könçilik va gilam töqiş rivojlangan. Buyuk ipak puli ulkan saltanatning markaziy şaharlari orqali ötgan. Şarqiy Yevropa, Vizantiya, Hindiston, Xitoy mamlakatlari b-n savdo aloqalari gurkirab rivojlangan. Malikşoh Şarq va Ğarb örtasidagi savdoni jonlantiriş uçun Xuroson va Iroq savdogarlarini boj tölovidan ozod qilgan. Kaspiy dengizi orqali Turkistonga neft mahsulotlari keltirilgan. Içki savdo ham rivojlangan. Mamlakatda sof oltindan zarb etilgan dinor (kizil dinor) joriy etilgan. Bundan taşqari, mahalliy dinor (rukniy) va mis dirhamlar ham bölgan.
Madaniyati. S.d.dailm-fan vamadaniyat rivojlangan. Ayniqsa, Eron, Iroq va Movarounnahrda madaniy yuksaliş yuqori bölgan. Nişopur, Isfahon, Basra, Hirot, Marv, Buxoro, Samarqandda madrasalar bunyod qilingan. Xususan, buyuk vazir Nizomulmulk qurdirgan Bağdoddagi Nizomiya madrasasi (1067) butun jahonga maşhur bölgan. Nizomulmulk davlatni boşqariş asoslari haqida «Siyosatnoma» asarini yaratgan. Munajjim va riyoziyotçi olim Umar Xayyom loyihasiga köra, Isfahonda rasadxona kurilgan. U Malikşoh topşiriğiga köra, rasadxonada kuzatuv işlarini olib borgan va sosoniylarning şamsiy taqvimini isloh etib, Yangi taqvim («Malikşoh taqvimi» yoxud «Jalol erasi») ni tuzgan (1079). Nizomiy Ganjaviy, Jaloliddin Rumiy, Sa'diy Şeroziy, Umar Xayyom fors şe'riyatining sönmas durdonalarini yaratişgan. Muhammad Ğazoliy, Farididdin Attor, Xoja Yusuf Hamadoniy kabi islom ulamolari va söfiylar ijod kilişgan.
S.d.da riyoziyot va ilmi nujum (Bahovuddin Abubakr Marvaziy, Şarafiddin Tusiy, Abulhasan Ali Marvaziy, Abulhotam Muzaffar Isfizoriy, Zahiriddin Ğaznaviy), tibbiyot va kimyo (Ismoil Jurjoniy, Faxriddin Roziy), tarix (Zahriddin Nişopuriy, Sadriddin Husayniy, Anuşirvon Koşoniy, Abu Bakr Ravondiy), adabiyot (adib Sobir Termiziy, Nosir Xusrav, Anvariy, Asiriddin Axsikatiy, Raf'iy Marvaziy va b.) sohalariga oid köplab bebaho asarlar yaratilgan. Bu davrda Nişopur, Marv, Isfahon, Ray, Hamadon kabi poytaxt şaharlar, şuningdek, Buxoro, Samarqand, Termizda köplab me'moriy yodgorliklar qurilgan. Marv gullab yaşnagan, u «Marvi Şohijahon» — «Şaharlar şohi» deb uluğlangan. Tarixçi va sayyoh Yoqut Hamaviy Marvda bölganida bu yerda 10 ta yirik kutubxona borligini körgan va ulardan foydalangan. Termiz yaqinidagi Payğambarorolda Zulkifl majmuasi (11—12-a.lar), Sulton Saodat me'moriy majmui (11 — 18-a.lar), Jarqörğon minorasi (1109), Marvda Sulton Sanjar maqbarasi (12- a.) va b. me'moriy obidalar qurilgan. Saljuqiylarning Köniya sultonligida ham madaniyat taraqqiy etgan. Kiçik Osiyoning islomlaşiş jarayoni kuçayib, tasavvufning mavlaviylik, bektoşiya kabi tariqatlari şakllangan, axiylik (javonmardlik) va qalandarlik kuçaygan. Jaloliddin Rumiy, Yunus Emro (1240—1320), Xoja Bektoş Vali (1248— 1338), Sadriddin Könyoviy, Şahobiddin Suhravardiy singari maşhur mutasavviflar yetişib çiqqan. Köniya (Ikoniy), Sivas, Qaysariya, Nikeya ş.lari yirik madaniy markazlar hisoblangan. Bu paytda «Öğuznoma» dostonining yozma varianti şakllangan, latifaaa Xöja Nasriddin (Afandi) obrazi (Turkiston va Anadoluda) yaratilgan.
Manbalar: Sadriddin Ali alXusayni, Axbar addaulat asseldjukiyya (Zubdat attavarix), M., 1980; AbulFazl Beyxaki, Istoriya Mas'uda (10301041), T., 1962, 2naşri, M„ 1969; Raşidaddin, Sbornik letopisey, t.1, kn. 1, M.L., 1952; Fazlallax Raşid ad-Din, Oguzname, Baku, 1987; Nizomulmulk, Siyosatnoma yoki siyar ulmuluk, T., 1997.
Ad:. Gordlevski y V. A., Izbranniye soçineniya, t. [(Gosudarstvo Seldjukidov Maloy Azii), M., 1960; Agadjanov S. G., Gosudarstvo seldjukidov v Sredney Azii v XI—XII vv., M., 1991; Azamat Ziyo, Özbek davlatçiligi tarixi, T., 2000; Termiz — buyuk çorrahadagi köhna va yangi şahar, T., 2001; Raxmanaliyev R., Imperiya tyurkov, M„ 2002.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЛЖУҚИЙЛАР ДАВЛАТИ — Яқин ва Ўрта Шарқ, қисман Мовароуннаҳрда салжуқийлар сулоласи бошқарган давлат (1038—1308). С.д.га Салжуқннж невараси Султон Тўғрулбек асос солган. Салжуқ турклари 11-а. нинг 20й.ларида ҳарбий хизматлари эвазига Хуросонда Маҳмуд Ғазнавийдан кўплаб мулклар олганлар. Бироқ кейинчалик ғазнавийлар уларга қарши лашкар жўнатиб, Арслон Исроил ибн Салжуқни асир олишган ва Ҳиндистондаги ҳарбий қалъада тутқунликда сақлашган (1032 й. у хибсда ўлган). Салжуқийлар ғазнавииларга қарши олиб борган кўплаб муваффақиятли жангларидан сўнг Нишопурни эгаллаб, ўз раҳбарлари Тўғрулбекни султон деб зьлон қиддилар (1038). Данданакон жангидаги ғалабадан сўнг, у Хуросон ҳукмдори деб эълон қилинди. Астасекин салжуқийлар Хуросон, Хоразм, Ғарбий Эрон, Озарбайжон, Ироқ (Бағдод б-н бирга)ни ўзларига бўйсундирдилар. Бағдодда Тўғрулбек номига хутба ўқитилган. Аббосийлар халифаси алҚоим (ҳукмронлик даври: 1031—75) ҳокимиятни Тўғрулбекка топшириб, уни султон ҳамда «Шарқ ва Ғарб подшоҳи» деб тан олишга мажбур бўлган ва қизини унга хотинликка берган. Тўғрулбек Райни, унинг укаси Чағрибек Довуд (990—1060) Марвни ўзларига пойтахт қилдилар. 1050 й.да Тўғрулбек пойтахтни Райдан Исфаҳонга кўчирган.
Алп Арслон ва Маликшоҳ хукмронликлари даврида салжуқийлар Кичик Осиё ва Яқин Шарқда мустаҳкам ўрнашиб олишган. Улар Византия императори Роман IV Диогеннинг 200 минг кишилик қўшинини енгиб (1071), бутун Кичик Осиёни (1071—81), кейинчалик Сурия ва Фаластинни забт этишган. Арманистон, Грузия, Ширвон ҳам бўйсундирилган. Шу даврда Балх, Термиз (1044), Бухоро, Самарқанд (1089), кейинчалик Фарғона водийси салжуқийлар қўл остида бирлашган.
Ҳатто Шарқий Туркистондаги қорахонийлар ҳам уларнинг устунлигини тан олишган. Алп Арслон пойтахтни Исфаҳондан Марвга кўчирган. Салжуқийлар қўшинлари Арабистон я.о.даги Яман ва Баҳрайн ерларини ҳам ўз тасарруфларига олишган. Маликшоҳ ҳукмронлиги даврида С.д. ҳарбий-сиёсий жиҳатдан жуда кучли бўлган. Бу вактда пойтахт яна Исфаҳонга кўчирилган. 11-а. охирларида С.д. Шарқий Туркистондан Ўрта ер ва Мармар денгизларигача бўлган катга ҳудудни ўз ичига олган. Бу давлат Хитой б-н Византия ўртасида жойлашган. Салибчиларнинг Шарққа қилган юришларини тўхтатишда салжуқийларнинг хизмати катта бўлган.
11-а. охирларидан бошлаб, С.д. парчалана бошлайди. Чунки 1салиб юриши натижасида С.д. Грузия, Ширвон ҳамда Кичик Осиёнинг соҳил бўйи ҳудудларидан, Сурия ва Фаластиннинг бир қисмидан ажралган (1096—99). С.д.дан бир неча мустақил султонликлар ажралиб чиққан. Мас, Кермон султонлиги (1041 — 1187), Шом (Сурия) султонлиги (1074—1117), Кўния султонлиги ва б. салжуқий султонлар ўғуз ва б. туркий уруғлар бошлиқлари, жасур жангчиларга иқто инъом қилганлар. Mac, Маликшоҳ салтанатни 12 та вилоят — мулкка ажратиб, уларни амирлар ва лашкарбошиларга иқто тариқасида берган. Каттакатта мулкларга эга бўлган иқтодорлар эса мустақил бўлишга ҳаракат қилганлар. Маликшоҳ вафоти (1092)дан сўнг, унинг ўғиллари ўртасида тахт учун кураш авж олди. Акаука султонлар Маҳмуд (ҳукмронлик даври: 1092—94), Барқиёруқ, Маликшоҳ II (ҳукмронлик даври: 1104— 25), Ғиёсиддин Муҳаммад (ҳукмронлик даври: 1105—18) айрим ҳокимларнинг исёнларини бостириш б-н бирга исмоилийлар ҳаракати, хусусан, ҳашшошийларта қарши кураш олиб боришга мажбур бўлганлар.
Буюк С.д. тахт учун курашлар оқибатида шарқий ва ғарбий қисмларга бўлинган. Ғарбий қисмга кирган Ғарбий Эрон, Ироқ ва Озарбайжонни Ироқ султонлиги (1118—94) номи б-н султон Ғиёсиддин Муҳаммаднинг ўғли султон Маҳмуд (ҳукмронлик даври: 1118—31) бошқаришни бошлаган. У Ҳамадонни ўзига пойтахт қилган. Шарқий қисм, асосан, Хуросон, Сейистон, Хоразм ва Мовароуннаҳрдан иборат бўлиб, унга султон Маликшоҳнинг кенжа ўғли султон Санжар ҳукмронлик қилган ва пойтахти Марв бўлган. Санжарнинг қудрати авжга чиққан даврларда ғарбий салжуқийлар ҳам унинг сиёсий таъсири остида бўлишган, Ғазнавийлар давлати эса унга 1117 й.дан тобе бўлган. Бироқ Шарқцан қорахитойларнинг Мовароуннахрга бостириб кириши, Самарқанд яқинида бўлган машҳур Қатвон жанги (1141 й. 9 сент.) да улар қарлуқпар б-н биргаликда салжуқийлар ва қорахонийларнинг бирлашган қўшинини тормор қилиши натижасида Санжарнинг кучқудрати заифлаша бошлаб, у Мовароуннаҳр, кейинчалик Хуросоннинг асосий қисмидан ажралади. Ануштегинийлартн Қутбиддин Муҳаммад, хусусан, Отсиз даврларида Хоразм ҳам С.д.дан ажралиб чиқиб, ўз мустақиллигини тиклаган. Отсиз, ҳагго салжуқийлар пойтахти Марвни эгаллаб, Нишопурни қамал қилган (1141—42). Санжарнинг вафоти (1157) дан сўнг салжуқийларнинг Хуросондаги ҳокимлиги тугаган. Хуросон ғузлар (ўғузлар) тасарруфига кирган. 1117 й. салжуқийларнинг Шом (Сурия) султонлиги, 1187 й. Кермон султонлиги ҳам тугатилган. Хоразмшохдар 12-а. 2-ярмидан бошлаб ғарбий салжуқийларнинг Ироқ султонлигига кучли зарбалар беришган. Хоразмшоҳ Такаш Ироқ султонлигини ҳам тормор қилиб, ўз давлатига қўшиб олган (1194). Фақат Кичик Осиёдаги Кўния (Анадолу ёхуд Рум) султонлиги 14-а. бошларигача ҳукм сурган.
Давлатни бошқариш. С.д. тепасида олий ҳукмдор — султон (султон улаъзам) турган. Унинг номидан хутба ўқилиб, танга зарб этилган. Тахт отадан болага мерос сифатида ўтган. Мулк, ерсув тақсимлаш, муҳим давлат ва бошқарув мансабларига тайинлаш, амалдорлар ишини назорат қилиш ва б. султоннинг ваколатлари доирасига кирган. Салжуқийларнинг бошқарув тизими сомонийлар, қорахонийлар, ғазнавийларники сингари иккига: даргоҳ ва девонларга бўлинган. Улуғ ҳожиб, ҳорис амири (амири ҳорис), салохдор, хос вакил, аламдор, жондор, таштдор, сарҳанг, мирохур даргохдаги асосий лавозимлар саналган. Бош вазир девони аъло — марказий бошқарув тепасида турган. Девони туғро, девони истифо(молия девони), девони ишраф (назорат девони), девони арз (ҳарбий вазирлик) каби расмий девонлар бўлган. Вилоят бошликлари (волийлар) ҳам ўз девонларига эга бўлишган. Волийлар султон томонидан тайинланган бўлиб, улар вилоят ҳаёти б-н боғлиқ барча соҳалар: молия, солиқ, суд, ҳарбий ишлар, жазо идораларига раҳбарлик қилган. Туман ва шаҳар миқёсидаги бошқарув тизими ҳам деярли шундай бўлган.
С.д.да, айниқса, Буюк салжуқийлардан Тўғрулбек, Алп Арслон, Маликшоҳ, Санжар даврларида иқтисодий ва маданий ҳаётда катта кўтарилиш юз берган. Ҳунармандчилик тараққий қилган: тўқимачилик, кулоллик, заргарлик, ойнасозлик, темирчилик, кўнчилик ва гилам тўқиш ривожланган. Буюк ипак пули улкан салтанатнинг марказий шаҳарлари орқали ўтган. Шарқий Европа, Византия, Ҳиндистон, Хитой мамлакатлари б-н савдо алоқалари гуркираб ривожланган. Маликшоҳ Шарқ ва Ғарб ўртасидаги савдони жонлантириш учун Хуросон ва Ироқ савдогарларини бож тўловидан озод қилган. Каспий денгизи орқали Туркистонга нефть маҳсулотлари келтирилган. Ички савдо ҳам ривожланган. Мамлакатда соф олтиндан зарб этилган динор (кизил динор) жорий этилган. Бундан ташқари, маҳаллий динор (рукний) ва мис дирҳамлар ҳам бўлган.
Маданияти. С.д.даилм-фан вамаданият ривожланган. Айниқса, Эрон, Ироқ ва Мовароуннаҳрда маданий юксалиш юқори бўлган. Нишопур, Исфаҳон, Басра, Ҳирот, Марв, Бухоро, Самарқандда мадрасалар бунёд қилинган. Хусусан, буюк вазир Низомулмулк қурдирган Бағдоддаги Низомия мадрасаси (1067) бутун жаҳонга машҳур бўлган. Низомулмулк давлатни бошқариш асослари ҳақида «Сиёсатнома» асарини яратган. Мунажжим ва риёзиётчи олим Умар Хайём лойиҳасига кўра, Исфаҳонда расадхона курилган. У Маликшоҳ топшириғига кўра, расадхонада кузатув ишларини олиб борган ва сосонийларнинг шамсий тақвимини ислоҳ этиб, Янги тақвим («Маликшоҳ тақвими» ёхуд «Жалол эраси») ни тузган (1079). Низомий Ганжавий, Жалолиддин Румий, Саъдий Шерозий, Умар Хайём форс шеъриятининг сўнмас дурдоналарини яратишган. Муҳаммад Ғазолий, Фаридиддин Аттор, Хожа Юсуф Ҳамадоний каби ислом уламолари ва сўфийлар ижод килишган.
С.д.да риёзиёт ва илми нужум (Баҳовуддин Абубакр Марвазий, Шарафиддин Тусий, Абулҳасан Али Марвазий, Абулҳотам Музаффар Исфизорий, Заҳириддин Ғазнавий), тиббиёт ва кимё (Исмоил Журжоний, Фахриддин Розий), тарих (Заҳриддин Нишопурий, Садриддин Ҳусайний, Ануширвон Кошоний, Абу Бакр Равондий), адабиёт (адиб Собир Термизий, Носир Хусрав, Анварий, Асириддин Ахсикатий, Рафъий Марвазий ва б.) соҳаларига оид кўплаб бебаҳо асарлар яратилган. Бу даврда Нишопур, Марв, Исфаҳон, Рай, Ҳамадон каби пойтахт шаҳарлар, шунингдек, Бухоро, Самарқанд, Термизда кўплаб меъморий ёдгорликлар қурилган. Марв гуллаб яшнаган, у «Марви Шоҳижаҳон» — «Шаҳарлар шоҳи» деб улуғланган. Тарихчи ва сайёҳ Ёқут Ҳамавий Марвда бўлганида бу ерда 10 та йирик кутубхона борлигини кўрган ва улардан фойдаланган. Термиз яқинидаги Пайғамбароролда Зулкифл мажмуаси (11—12-а.лар), Султон Саодат меъморий мажмуи (11 — 18-а.лар), Жарқўрғон минораси (1109), Марвда Султон Санжар мақбараси (12- а.) ва б. меъморий обидалар қурилган. Салжуқийларнинг Кўния султонлигида ҳам маданият тараққий этган. Кичик Осиёнинг исломлашиш жараёни кучайиб, тасаввуфнинг мавлавийлик, бектошия каби тариқатлари шаклланган, ахийлик (жавонмардлик) ва қаландарлик кучайган. Жалолиддин Румий, Юнус Эмро (1240—1320), Хожа Бектош Вали (1248— 1338), Садриддин Кўнёвий, Шаҳобиддин Суҳравардий сингари машҳур мутасаввифлар етишиб чиққан. Кўния (Иконий), Сивас, Қайсария, Никея ш.лари йирик маданий марказлар ҳисобланган. Бу пайтда «Ўғузнома» достонининг ёзма варианти шаклланган, латифааа Хўжа Насриддин (Афанди) образи (Туркистон ва Анадолуда) яратилган.
Манбалар: Садриддин Али алХусайни, Ахбар аддаулат ассельджукиййа (Зубдат аттаварих), М., 1980; АбулФазл Бейхаки, История Масъуда (10301041), Т., 1962, 2нашри, М„ 1969; Рашидаддин, Сборник летописей, т.1, кн. 1, М.Л., 1952; Фазлаллах Рашид ад-Дин, Огузнаме, Баку, 1987; Низомулмулк, Сиёсатнома ёки сияр улмулук, Т., 1997.
Ад:. Гордлевски й В. А., Избранные сочинения, т. [(Государство Сельджукидов Малой Азии), М., 1960; Агаджанов С. Г., Государство сельджукидов в Средней Азии в XI—XII вв., М., 1991; Азамат Зиё, Ўзбек давлатчилиги тарихи, Т., 2000; Термиз — буюк чорраҳадаги кўҳна ва янги шаҳар, Т., 2001; Рахманалиев Р., Империя тюрков, М„ 2002.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.