Salmonellyozlar

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–91-b. — ziyouz.com

Salmonellyozlar — odam va xayvonlarda salmonellalar qözğatadigan yuqumli ötkir içak kasalligi. Me'daiçak yöllari jarohatlanişi b-n keçadi. Qözğatuvçisi enterobakteriyalar oilasiga mansub, grammanfiy Salmonella tayoqçalari. Infeksiya manbai bemor odam va hayvon. Bemor yoki bakteriya taşuvçi xam infeksiya manbai bölişi mumkin. Özbekistonda S, asosan, sporadik (alohida qayd qilinadigan), ba'zan çeklangan kasallik sifatida kuzatiladi. Kasallik yil davomida, köpinça yozkuz oylarida uçraydi. S.ga kattalarga nisbatan bolalar köproq moyil bölişadi. Sun'iy ovqatlantiriladigan bolalar kasallikka tez çalinadi. Şu sababdan 3 yoşgaça bölgan bolalar eng köp kasallanadigan guruh hisoblanadi. Mikrob odam organizmiga oğiz orqali tuşadi. Organizmga tuşgan salmonellalar oğiz böşliği, içak şilliq qavati va limfoid töqimalar orqali qon va limfaga ötib, boşqa a'zolarga tarqaladi. Ular organizmning himoya kuçlari ta'sirida nobud bölib, endotoksemiya röy beradi. Kasallik klinik alomatlarining namoyon bölişi şu ikki omilga boğliq. Şu sabab S. ba'zi hollarda ötkir gastroenterokolit körinişida oğir keçsa, boşqa hollarda klinik alomatlarsiz ötişi ham mumkin. Kasallikning yaşirin davri bir neça soatdan 1—2 kungaça. Xastalik, odatda, ötkir boşlanadi. Ovqat orqali yuqqanida kasallik ovqatdan böladigan ötkir toksikoinfeksiya körinişida oğir keçadi. Umumiy lohaslik, iştaha yöqolişi, köngil aynişi, harorat kötarilişi kuzatiladi. Söngra ötkir gastroenterit, hatto gastroenterokolit alomatlari qöşiladi. Botbot qusiş, iç surişi kuzatiladi. Korin mijiğlab oğriydi. Oğir keçgan hollarda organizm suvsizlanib qoladi—degidratatsiya röy beradi. Oğir lollarda gipovolemik şok rivojlanadi. Davolaş erta boşlansa, 2—3 kun davomida bemorning ahvoli yaxşilanadi. Ba'zi bemorlarda tuzalganidan söng bakteriya taşuvçilik holati kuzatiladi. S.ga diagnoz qöyişda kasallik alomatlari va epidemiologik ma'lumotlar e'tiborga olinadi.

Oldini oliş. Oziqovqat sanoati tizimida mahsulot tayyorlaş, taşiş va saqlaş jarayonida sanitariyagigiyena talablariga qat'iy rioya qiliş va şu soha xodimlarini vaqtvaqti b-n bakteriologik tekşirişdan ötkazib turiş lozim.

Hayvonlarda. Ot, qoramol, çöçqa, qöy va eçkilar, parrandalar, möynali hayvonlar, asalarilar va b. da uçraydi. Septimiya, toksemiya, hazm organlari va nafas yöllarining kasallanişi b-n tavsiflanadi. Infeksiya qözğatuvçisi manbai — kasal va kasallikdan tuzalgan hayvonlar, şuningdek, kemiruvçi va yovvoyi parrandalar. Kasallik bakteriya b-n ifloslangan ozuqa, suv, atrofdagi anjomlar orqali yuqadi. S. ötkir, yarim ötkir va surunkali keçadi. Ötkir şaklida tana harorati keskin kötariladi (40—42° gaça). Hayvon holsizlanib, köproq yotadi. 2—3kunlari axlat b-n kon aralaş içi ketadi; davolanmaganda kasallik kuçayib, 5— 10 kunda nobud böladi. Qözilar ölimi 45—50%, çöçqa bolalari ölimi 50—70% ga boradi. Kasal bölib, söng tuzaladigan hayvonlarda immunitet hosil böladi.

Davolaş: sintomitsin, levomitsetin, xlortetratsiklin, tetratsiklin, gidroxlorid, terramitsin singari antibiotiklar beriladi. Muskul orasiga qöşimça penitsillin, sulfanilamidlar (norsulfazol, etazol va b.) yuboriladi. Davolovçi zardoblar va bakteriofag qöllaş ham yaxşi samara beradi.

Oldini oliş: zoogigiyena va veterinariyasanitariya, zootexniya qoidalariga amal qiliş, yangi tuğilgan mollarga bakterial (atsidofilin, PABK), tetratsiklinli preparatlar beriş, maxsus emlamalar qöllaş, karantin e'lon qiliş, xöjalikka çetdan olinadigan hayvonlarni veterinariya körigidan ötkaziş va b.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САЛЬМОНЕЛЛЁЗЛАР — одам ва хайвонларда сальмонеллалар қўзғатадиган юқумли ўткир ичак касаллиги. Меъдаичак йўллари жароҳатланиши б-н кечади. Қўзғатувчиси энтеробактериялар оиласига мансуб, грамманфий Сальмонелла таёқчалари. Инфекция манбаи бемор одам ва ҳайвон. Бемор ёки бактерия ташувчи хам инфекция манбаи бўлиши мумкин. Ўзбекистонда С, асосан, спорадик (алоҳида қайд қилинадиган), баъзан чекланган касаллик сифатида кузатилади. Касаллик йил давомида, кўпинча ёзкуз ойларида учрайди. С.га катталарга нисбатан болалар кўпроқ мойил бўлишади. Сунъий овқатлантириладиган болалар касалликка тез чалинади. Шу сабабдан 3 ёшгача бўлган болалар энг кўп касалланадиган гуруҳ ҳисобланади. Микроб одам организмига оғиз орқали тушади. Организмга тушган сальмонеллалар оғиз бўшлиғи, ичак шиллиқ қавати ва лимфоид тўқималар орқали қон ва лимфага ўтиб, бошқа аъзоларга тарқалади. Улар организмнинг ҳимоя кучлари таъсирида нобуд бўлиб, эндотоксемия рўй беради. Касаллик клиник аломатларининг намоён бўлиши шу икки омилга боғлиқ. Шу сабаб С. баъзи ҳолларда ўткир гастроэнтероколит кўринишида оғир кечса, бошқа ҳолларда клиник аломатларсиз ўтиши ҳам мумкин. Касалликнинг яширин даври бир неча соатдан 1—2 кунгача. Хасталик, одатда, ўткир бошланади. Овқат орқали юққанида касаллик овқатдан бўладиган ўткир токсикоинфекция кўринишида оғир кечади. Умумий лоҳаслик, иштаҳа йўқолиши, кўнгил айниши, ҳарорат кўтарилиши кузатилади. Сўнгра ўткир гастроэнтерит, ҳатто гастроэнтероколит аломатлари қўшилади. Ботбот қусиш, ич суриши кузатилади. Корин мижиғлаб оғрийди. Оғир кечган ҳолларда организм сувсизланиб қолади—дегидратация рўй беради. Оғир лолларда гиповолемик шок ривожланади. Даволаш эрта бошланса, 2—3 кун давомида беморнинг аҳволи яхшиланади. Баъзи беморларда тузалганидан сўнг бактерия ташувчилик ҳолати кузатилади. С.га диагноз қўйишда касаллик аломатлари ва эпидемиологик маълумотлар эътиборга олинади.

Олдини олиш. Озиқовқат саноати тизимида маҳсулот тайёрлаш, ташиш ва сақлаш жараёнида санитариягигиена талабларига қатъий риоя қилиш ва шу соҳа ходимларини вақтвақти б-н бактериологик текширишдан ўтказиб туриш лозим.

Ҳайвонларда. От, қорамол, чўчқа, қўй ва эчкилар, паррандалар, мўйнали ҳайвонлар, асаларилар ва б. да учрайди. Септимия, токсемия, ҳазм органлари ва нафас йўлларининг касалланиши б-н тавсифланади. Инфекция қўзғатувчиси манбаи — касал ва касалликдан тузалган ҳайвонлар, шунингдек, кемирувчи ва ёввойи паррандалар. Касаллик бактерия б-н ифлосланган озуқа, сув, атрофдаги анжомлар орқали юқади. С. ўткир, ярим ўткир ва сурункали кечади. Ўткир шаклида тана ҳарорати кескин кўтарилади (40—42° гача). Ҳайвон ҳолсизланиб, кўпроқ ётади. 2—3кунлари ахлат б-н кон аралаш ичи кетади; даволанмаганда касаллик кучайиб, 5— 10 кунда нобуд бўлади. Қўзилар ўлими 45—50%, чўчқа болалари ўлими 50—70% га боради. Касал бўлиб, сўнг тузаладиган ҳайвонларда иммунитет ҳосил бўлади.

Даволаш: синтомицин, левомицетин, хлортетрациклин, тетрациклин, гидрохлорид, террамицин сингари антибиотиклар берилади. Мускул орасига қўшимча пенициллин, сульфаниламидлар (норсульфазол, этазол ва б.) юборилади. Даволовчи зардоблар ва бактериофаг қўллаш ҳам яхши самара беради.

Олдини олиш: зоогигиена ва ветеринариясанитария, зоотехния қоидаларига амал қилиш, янги туғилган молларга бактериал (ацидофилин, ПАБК), тетрациклинли препаратлар бериш, махсус эмламалар қўллаш, карантин эълон қилиш, хўжаликка четдан олинадиган ҳайвонларни ветеринария кўригидан ўтказиш ва б.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.