Samarador harorat
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 94–95-b. — ziyouz.com
Samarador harorat - ösimlik faol ösişi, rivojlanişi va hosilining şakllanişi uçun zarur bölgan havo yoki tuproq xarorati. Şu çegaradan past haroratda ösimlikning rivojlanişi, uruğning unişi tuxtaydi, gullaşi keçikadi. Köpgina ösimliklar uçun Sh.ning quyi çegarasi 5° atrofida, issiqsevarlari (makkajöxori, sorgo) uçun 8—10°, bir qator subtropik ekinlar (ğöza, şoli) uçun 12°— 15° ga teng. S.h. havoning örtaça sutkalik harorati (faol harorat) b-n muayyan ösimlik uçun biol. minimum bölgan harorat ayirmasiga teng. Bu, öz navbatida, ösimlikning rivojlanişida har bir kunning hissasini aniqlaşga teng imkon beradi. Mac, havoning örtaça sutkalik harorati 22° bölsa, rivojlanişining biologik minimumi 10° ga teng bölgan ekin turi uçun S.H 12° ni taşkil etadi, ya'ni şu kundagi örtaça sutkalik haroratning 10° dan yuqori qismi ekinning ösişi va rivojlanişiga ijobiy ta'sir körsatadi.
Agrometeorologiyada S.h ekinlarning ösişi va rivojlanişi asosiy körsatkiçlaridan biri tarzida qabul qilingan. S.h. yiğindisi vegetatsiya davri yoki uning ma'lum qismi uçun kundalik haroratning 10° dan yuqorisini jamlaş orqali topiladi. Çunonçi, ğöza maysalari yoppasiga unib çiqişi uçun çigit ekilgan kundan boşlab 95— 100° S.h. yiğindisi zarur (tuprokda namlik yetarli bölgan şaroitda). Ekiş — gullaş davridagi S.h. yiğindisi 970° ga yetganda ertapişar örta tolali ğöza navlari, 1000° da örtapişar navlari va 1100° da ingiçka tolali paxta navlari gullaydi. S.h. yiğindisi körsatkiçidan hududning issiqlik resurslarini, ya'ni ekinni östiriş uçun issiqlik b-n ta'minlanganlik darajasini baholaşda foydalaniladi. Issiklik b-n ta'minlanganlik vegetatsiya davridagi örtaça köp yillik S.h. yiğindisini ekinning töliq rivojlaniş sikli yoki uning ayrim fazalarining ötişi uçun zarur bölgan S.h. yiğindisiga nisbati b-n aniklanadi va % larda ifodalanadi. Örtaça köp yillik S.h yiğindisi ekinning issiklik resurslari b-n ta'minlanganligining 50% ga, ya'ni 10 y. ning 5 y.ga teng keladi. Ekinning har yili issiqlik resurslari b-n (ya'ni 10 y.ning hammasida) ta'minlanganligi eng noqulay yildagi ta'minlanganlik darajasiga qarab topiladi. Örta Osiyo şaroitlarida bu körsatkiç ekinning yetilişi (yoki rivojlanişning kerakli fazasiga yetişi) uçun talab qilinadigan örtaça S.H yiğindisini 20% köpaytirib olingan qiymatiga mos keladi. S.h. yiğindisi, ya'ni issiklik b-n ta'minlanganlik körsatkiçlariga qarab muayyan hududlarda, mamlakatlarda ekin turlari va navlari yetiştiriladi. S.h. yiğindisi agrometeorologiyada, q.x. fenologiyasida (ekinlarning rivojlanişi va hosil yetilişining asosiy fazalari muddatlarini prognozlaş) da, şuningdek, agroiqlimiy rayonlaştirişsa foydalaniladi (yana q. Faol harorat).
Olga Reyzvix.
Q.: Faol harorat
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМАРАДОР ҲАРОРАТ - ўсимлик фаол ўсиши, ривожланиши ва ҳосилининг шаклланиши учун зарур бўлган ҳаво ёки тупроқ харорати. Шу чегарадан паст ҳароратда ўсимликнинг ривожланиши, уруғнинг униши тухтайди, гуллаши кечикади. Кўпгина ўсимликлар учун Сҳ.нинг қуйи чегараси 5° атрофида, иссиқсеварлари (маккажўхори, сорго) учун 8—10°, бир қатор субтропик экинлар (ғўза, шоли) учун 12°— 15° га тенг. С.ҳ. ҳавонинг ўртача суткалик ҳарорати (фаол ҳарорат) б-н муайян ўсимлик учун биол. минимум бўлган ҳарорат айирмасига тенг. Бу, ўз навбатида, ўсимликнинг ривожланишида ҳар бир куннинг ҳиссасини аниқлашга тенг имкон беради. Mac, ҳавонинг ўртача суткалик ҳарорати 22° бўлса, ривожланишининг биологик минимуми 10° га тенг бўлган экин тури учун С.Ҳ 12° ни ташкил этади, яъни шу кундаги ўртача суткалик ҳароратнинг 10° дан юқори қисми экиннинг ўсиши ва ривожланишига ижобий таъсир кўрсатади.
Агрометеорологияда С.ҳ экинларнинг ўсиши ва ривожланиши асосий кўрсаткичларидан бири тарзида қабул қилинган. С.ҳ. йиғиндиси вегетация даври ёки унинг маълум қисми учун кундалик ҳароратнинг 10° дан юқорисини жамлаш орқали топилади. Чунончи, ғўза майсалари ёппасига униб чиқиши учун чигит экилган кундан бошлаб 95— 100° С.ҳ. йиғиндиси зарур (тупрокда намлик етарли бўлган шароитда). Экиш — гуллаш давридаги С.ҳ. йиғиндиси 970° га етганда эртапишар ўрта толали ғўза навлари, 1000° да ўртапишар навлари ва 1100° да ингичка толали пахта навлари гуллайди. С.ҳ. йиғиндиси кўрсаткичидан ҳудуднинг иссиқлик ресурсларини, яъни экинни ўстириш учун иссиқлик б-н таъминланганлик даражасини баҳолашда фойдаланилади. Иссиклик б-н таъминланганлик вегетация давридаги ўртача кўп йиллик С.ҳ. йиғиндисини экиннинг тўлиқ ривожланиш цикли ёки унинг айрим фазаларининг ўтиши учун зарур бўлган С.ҳ. йиғиндисига нисбати б-н аникланади ва % ларда ифодаланади. Ўртача кўп йиллик С.ҳ йиғиндиси экиннинг иссиклик ресурслари б-н таъминланганлигининг 50% га, яъни 10 й. нинг 5 й.га тенг келади. Экиннинг ҳар йили иссиқлик ресурслари б-н (яъни 10 й.нинг ҳаммасида) таъминланганлиги энг ноқулай йилдаги таъминланганлик даражасига қараб топилади. Ўрта Осиё шароитларида бу кўрсаткич экиннинг етилиши (ёки ривожланишнинг керакли фазасига етиши) учун талаб қилинадиган ўртача С.Ҳ йиғиндисини 20% кўпайтириб олинган қийматига мос келади. С.ҳ. йиғиндиси, яъни иссиклик б-н таъминланганлик кўрсаткичларига қараб муайян ҳудудларда, мамлакатларда экин турлари ва навлари етиштирилади. С.ҳ. йиғиндиси агрометеорологияда, қ.х. фенологиясида (экинларнинг ривожланиши ва ҳосил етилишининг асосий фазалари муддатларини прогнозлаш) да, шунингдек, агроиқлимий районлаштиришца фойдаланилади (яна қ. Фаол ҳарорат).
Ольга Рейзвих.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.