Samarqand rus drama teatri
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 117–118-b. — ziyouz.com
Samarqand rus drama teatri SAMARQAND RUS DRAMA TEATRI, A.P.Çexov nomidagi Samarqand rus drama teatri — Özbekistondagi dastlabki rus teatrlaridan biri. Buxoro, Qaşqadaryo, Samarqand viloyatlariga xizmat qilişga möljallangan. 1917 y. A. YurenyevLimontov rahbarligidagi «Samarqand rus teatr studiyasi» xalq teatriga aylantirilgan. Davlat teatri sifatida öz faoliyatini 1918 y. «Momaqaddiroq» (A. Ostrovskiy) spektakli b-n boşlagan. Truppa N. RubenskayaYemelyanova, F. Ranevskaya, V. Rjevskaya, A. KlavdinaTelegina, N. NagorniyGalikov, N. Moskvin, F. Gorkiy, A. Ribakov, A. NeraşovaYejyova, A. Brailovskiy kabi maxsus teatr ta'limotiga ega aktyorlardan taşkil topdi. A. YurenyevLimontov boş rej. va direktor etib tayinlanadi. Tez orada teatr repertuaridan badiiy jihatdan ança yetuk «Serdaromad joy» (A. Çexov), «Tubanlikda», (M. Gorkiy), «Qaroqçilar» (F. Şiller) kabi asarlar b-n bir qatorda şakllanib kelayotgan yoş dramaturglarning asarlaridan «Kirol sartaroşi» (A. Lunaçarskiy), «Ikki dunyo» (Ye. Volniy), «Tong oldidan» (A. YurenyevLimontov) va b. spektakllar joy oldi. Teatr yil sayin ösib, rivojlanib bordi, uning tarkibi Garnizon teatri aktyorlari (M. BelinBelinoviç, K. Şorşteyn va b.) b-n töldirildi. 1925 y.dan (Özbekiston poytaxtining Samarqandga köçirilişi munosabati b-n) Özbekiston xalq maorifi komissarligi krşidagi Respublika rus drama teatri deb yuritila boşlandi. Jamoa «Degayevning sotkinligi» (V. Şkvarkin), «Konstantin Teryoxin» (V. Kirşon) kabi pyesalarni muvaffakiyat b-n sahnalaştirdi.
1930 y. Respublika poytaxti yana Toşkentga köçirilib, teatr Samarqand viloyat teatriga aylantirildi. 1933 y. özbek teatri b-n, 1935 y. Samarqand yoş tomoşabinlar teatri b-n birlaştirilib Samarqand viloyat birlaşgan teatr nomini oldi. Rus truppasi Rossiyaning markaziy şaharlaridan taklif qilingan I. Şkvalov, Yu. Alyabyev kabi aktyor va rej. lar, M. Yesipov, V. Zotov, A. Patraşkin, keyinçalik A. Larin kabi rassomlar b-n töldirildi. Bu davrda teatr öziga xos repertuar yaratişga harakat qilib, «Darz» (B. Lavrenyov), «Lyubov Yarovaya» (K. Trenyov), «Aristokratlar» (N. Pogodin), «Tanya» (A. Arbuzov) va b. asarlarni sahnalaştirdi.
Ikkinçi jahon uruşi yillari teatr jamoasi kişilar qahramonligi, vatanga muhabbat va sadoqat, front hayotini ifodalovçi «Batalon Ğarbga boradi» (G. Mdivani), «Hamşahar yigit» (K. Simonov), «Hayotbaxş ölim» (Be. Vişnevskiy), «Front» (A. Korneyçuk), «Hamla» (L. Leonov) kabi asarlarni sahnaga qöydi. 1944 y. jamoa özbek truppasidan ajralib çikdi. Uruşdan keyin teatrning ijodiy yölini N. Martinova, M. Lyubanskiy, V. Verovskaya, N. Balayev, Ye. Sokolova, Ye. Karelskaya kabi aktyorlarning iste'dodi belgilab berdi. 50—60y. lar teatr repertuarida özbek dramaturglarining asarlari salmoqli örin egalladi: «Yurak sirlari» (B. Raxmonov), «Navbahor» (Uyğun), «Boy ila xizmatçi», «Maysaraning işi» (Hamza), «Imon» (I. Sulton), «Lulini aldab bulmaydi» (R. Bobojon), «Yudduzlar jamoli» (S. Azimov), «Vatan işqi» (Ş. Sa'dulla, 3. Fatxullin), «Mirzo Ulugbek» (M. Şayxzoda), «Qizbuloq» (T. Tula) va b. şular jumlasidan. 1957 y. Samarqand viloyatlararo rus drama teatriga aylantirildi. 1959 y. teatr krşida «drama studiyasi» taşkil qilinib, yoş aktyorlarning şakllanişi va ijodiy kamolotida muhim rol uynadi. 1964—87 y.lar teatrga A. Grinberg boş rej.lik kiddi. Jamoa ijodiy izlanişlarda davom etib, repertuarni boyitib bordi. 1977 y. teatrga A. P. Çexov nomi berildi. 80y.lar teatrga oliy öquv yurtlarini tugatgan iktidorli rej.lar, izlanuvçan aktyorlar qabul qilindi, yangi rej.lik talqinlari paydo böldi. «Vodevil keçasi» (A. Çexov), «Sunggilar» (M. Gorkiy), «Quturgan pullar» (A. Ostrovskiy), «Ezop» (G. Figeyredu), «Zuldir» (A. Ibroximov), «Kiyomat karz», «Öz arizasiga köra» (Ö. Umarbekov), «Toşkentda tuman» (I. Tuxtayev) va b. asarlar kuyiddi.
Mustakillik yillarida teatr uz an'analarini davom ettirib milliy va jahon dramaturgiyasining sara namunalarini sahnalaştirdi. Teatrga yaqin ijodiy kuçlar qöşildi, iqtidorli ijodkorlar V. Basalayev, V. Şleykin, M. Xaçaturov, S. Kapriyelov, S. Genkin, A. Tarasovlar boş rej.lik qildilar. «Parijlik kelin», «Daogen» (V. Konstantinov), «Nasriddinning beş xotini» (I. Sodiqov), «Vir stakan suv» (A. Skrib), «Noraso» (D. Fonvizin), «Aybsiz aybdorlar» (A. Ostrovskiy), «Mariya Styuart» (F. Şiller), «Medeya» (Yevripid), «Ostona» (A. Dudarev), «Temir xotin» (Ş. Boşbekov), «Yolğonçining xotini» (J. Ennekyon), «Sevgi ketçupi» (M. Zadornov), «Koşkin uyi» (S. Marşak), «Yovvoyining sevgisi» (A. Kassone) kabi spektakllar sönggi yillar mahsulidir. S. Baraşeva, A. Tarasov, S. Şamsutdinov, S. Ivargizov, R. Xairov va b. teatrning yetakçi aktyorlaridir. Boş rej. — V. Brodyanskiy, boş rassom — N. Sultonov (2004).
Eson Örinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМАРҚАНД РУС ДРАМА ТЕАТРИ, А.П.Чехов номидаги Самарқанд рус драма театри — Ўзбекистондаги дастлабки рус театрларидан бири. Бухоро, Қашқадарё, Самарқанд вилоятларига хизмат қилишга мўлжалланган. 1917 й. А. ЮреньевЛимонтов раҳбарлигидаги «Самарқанд рус театр студияси» халқ театрига айлантирилган. Давлат театри сифатида ўз фаолиятини 1918 й. «Момақаддироқ» (А. Островский) спектакли б-н бошлаган. Труппа Н. РубенскаяЕмельянова, Ф. Раневская, В. Ржевская, А. КлавдинаТелегина, Н. НагорнийГаликов, Н. Москвин, Ф. Горький, А. Рибаков, А. НерашоваЕжёва, А. Браиловский каби махсус театр таълимотига эга актёрлардан ташкил топди. А. ЮреньевЛимонтов бош реж. ва директор этиб тайинланади. Тез орада театр репертуаридан бадиий жиҳатдан анча етук «Сердаромад жой» (А. Чехов), «Тубанликда», (М. Горький), «Қароқчилар» (Ф. Шиллер) каби асарлар б-н бир қаторда шаклланиб келаётган ёш драматургларнинг асарларидан «Кирол сартароши» (А. Луначарский), «Икки дунё» (Е. Вольний), «Тонг олдидан» (А. ЮреньевЛимонтов) ва б. спектакллар жой олди. Театр йил сайин ўсиб, ривожланиб борди, унинг таркиби Гарнизон театри актёрлари (М. БелинБелинович, К. Шорштейн ва б.) б-н тўлдирилди. 1925 й.дан (Ўзбекистон пойтахтининг Самарқандга кўчирилиши муносабати б-н) Ўзбекистон халқ маорифи комиссарлиги кршидаги Республика рус драма театри деб юритила бошланди. Жамоа «Дегаевнинг соткинлиги» (В. Шкваркин), «Константин Терёхин» (В. Киршон) каби пьесаларни муваффакият б-н саҳналаштирди.
1930 й. Республика пойтахти яна Тошкентга кўчирилиб, театр Самарқанд вилоят театрига айлантирилди. 1933 й. ўзбек театри б-н, 1935 й. Самарқанд ёш томошабинлар театри б-н бирлаштирилиб Самарқанд вилоят бирлашган театр номини олди. Рус труппаси Россиянинг марказий шаҳарларидан таклиф қилинган И. Шквалов, Ю. Алябьев каби актёр ва реж. лар, М. Есипов, В. Зотов, А. Патрашкин, кейинчалик А. Ларин каби рассомлар б-н тўлдирилди. Бу даврда театр ўзига хос репертуар яратишга ҳаракат қилиб, «Дарз» (Б. Лавренёв), «Любовь Яровая» (К. Тренёв), «Аристократлар» (Н. Погодин), «Таня» (А. Арбузов) ва б. асарларни саҳналаштирди.
Иккинчи жаҳон уруши йиллари театр жамоаси кишилар қаҳрамонлиги, ватанга муҳаббат ва садоқат, фронт ҳаётини ифодаловчи «Батальон Ғарбга боради» (Г. Мдивани), «Ҳамшаҳар йигит» (К. Симонов), «Ҳаётбахш ўлим» (Be. Вишневский), «Фронт» (А. Корнейчук), «Ҳамла» (Л. Леонов) каби асарларни саҳнага қўйди. 1944 й. жамоа ўзбек труппасидан ажралиб чикди. Урушдан кейин театрнинг ижодий йўлини Н. Мартынова, М. Любанский, В. Веровская, Н. Балаев, Е. Соколова, Е. Карельская каби актёрларнинг истеъдоди белгилаб берди. 50—60й. лар театр репертуарида ўзбек драматургларининг асарлари салмоқли ўрин эгаллади: «Юрак сирлари» (Б. Рахмонов), «Навбаҳор» (Уйғун), «Бой ила хизматчи», «Майсаранинг иши» (Ҳамза), «Имон» (И. Султон), «Лулини алдаб булмайди» (Р. Бобожон), «Юддузлар жамоли» (С. Азимов), «Ватан ишқи» (Ш. Саъдулла, 3. Фатхуллин), «Мирзо Улугбек» (М. Шайхзода), «Қизбулоқ» (Т. Тула) ва б. шулар жумласидан. 1957 й. Самарқанд вилоятлараро рус драма театрига айлантирилди. 1959 й. театр кршида «драма студияси» ташкил қилиниб, ёш актёрларнинг шаклланиши ва ижодий камолотида муҳим роль уйнади. 1964—87 й.лар театрга А. Гринберг бош реж.лик кидди. Жамоа ижодий изланишларда давом этиб, репертуарни бойитиб борди. 1977 й. театрга А. П. Чехов номи берилди. 80й.лар театрга олий ўқув юртларини тугатган иктидорли реж.лар, изланувчан актёрлар қабул қилинди, янги реж.лик талқинлари пайдо бўлди. «Водевиль кечаси» (А. Чехов), «Сунггилар» (М. Горький), «Қутурган пуллар» (А. Островский), «Эзоп» (Г. Фигейреду), «Зулдир» (А. Иброхимов), «Киёмат карз», «Ўз аризасига кўра» (Ў. Умарбеков), «Тошкентда туман» (И. Тухтаев) ва б. асарлар куйидди.
Мустакиллик йилларида театр уз анъаналарини давом эттириб миллий ва жаҳон драматургиясининг сара намуналарини саҳналаштирди. Театрга яқин ижодий кучлар қўшилди, иқтидорли ижодкорлар В. Басалаев, В. Шлейкин, М. Хачатуров, С. Каприелов, С. Генкин, А. Тарасовлар бош реж.лик қилдилар. «Парижлик келин», «Даоген» (В. Константинов), «Насриддиннинг беш хотини» (И. Содиқов), «Вир стакан сув» (А. Скриб), «Норасо» (Д. Фонвизин), «Айбсиз айбдорлар» (А. Островский), «Мария Стюарт» (Ф. Шиллер), «Медея» (Еврипид), «Остона» (А. Дударев), «Темир хотин» (Ш. Бошбеков), «Ёлғончининг хотини» (Ж. Эннекён), «Севги кетчупи» (М. Задорнов), «Кошкин уйи» (С. Маршак), «Ёввойининг севгиси» (А. Кассоне) каби спектакллар сўнгги йиллар маҳсулидир. С. Барашева, А. Тарасов, С. Шамсутдинов, С. Иваргизов, Р. Хаиров ва б. театрнинг етакчи актёрларидир. Бош реж. — В. Бродянский, бош рассом — Н. Султонов (2004).
Эсон Ўринов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.