Samarqand teatri
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 118–120-b. — ziyouz.com
Samarqand teatri SAMARQAND TEATRI, Hamid Olimjon nomidagi Samarqand viloyat özbek davlat musiqali drama teatri — Özbekistondagi köhna teatrlardan biri. 1914 y. 15 yanv.da M. Behbudiyning «Padarkuş» spektakli b-n oçilgan (spektaklni Behbudiy va A. Badriy rahbarligidagi truppa sahnalaştirgan). 1918 y. ma'rifatparvarlar tödasi köp tilli Samarqand xalq teatrining özbek truppasiga, 1920 y. «musulmon agittruppasi»ga aylanadi. 1930 y. Özbekistonning Samarqanddagi poytaxt teatri maqomida işlayotgan Özbek davlat drama truppasi yangi poytaxt — Toşkentga köçirilişi munosabati b-n «Musulmon agittruppasi» va «Kök köylak» havaskor teatr tödasi asosida Samarqand viloyat özbek davlat musikali drama teatri taşkil topdi. Teatrga h.Narziqulov boşliq, S. Jöraboyev boş rej., Sobir Abdulla adabiy emakdoş etib tayinlandi. Truppaning qolgan a'zolari Ahmad Sulaymonov, Tolibjon Sodiqov, Burhon Törayev, Acpop Jörayev, Rustam Mansurov, Mardon Roziqov, Yusuf Komilov, Kayum Ğafforov, Şamsi Ma'rufiy, E'tibor Köziboyeva, Hanifa Mavlonova, Şarif Akromov, Mavlon Muhiddinov, Istat Xudoyberdiyeva, Möminjon Mahmudov, Baqo Tojiyev, Halima Zufarova, Zuhra Fayziyeva, Fotima Şaydullina, Töti Ğafforova, Mavluda A'zamova singari san'atkorlardan iborat edi. Köp ötmay jamoaga Zohid Sodiqov, Zaynab Sodiqova, Rauf Boltayev, Kifoyat Muslimova, Azim Nasimov, Ikroma Boltayeva, R. Ayupova va b. kelib qöşiladi.
Teatr öz faoliyatini 1930 y. S. Abdullaning «Boğbon qizi» (T. Sodiqov; rej. S. Jöraboyev) musiqali dramasi b-n boşladi. Ketma-ket «Halima», «Örtoqlar», «Öt b-n öynaşmangiz» kabi spektakllar sahnalaştirildi. «Ğunçalar» (3. Fatxullin; D. Zokirov) spektakli teatr hayotida buriliş böldi. «Lyubov Yarovaya», «Platon Kreçet», «Begona bola», «Makr va muxabbat» singari çet el va jahon mumtoz asarlari ham 30y.larning oxirlarida sahnalaştirildi. Teatrda professionalizm, ijroda mahorat rusumlarini çuqurroq qaror toptiriş maqsadida Hamza teatri şekspirxonlik va rej.lik laboratoriyasining a'zosi Bobo Xöjayev Samarqand teatrining badiiy rahbari etib tayinlandi (1938). «Farhod va Şirin», «Gulsara», «Çegaraçilar» kabi spektakllar misolida badiiy obraz darajasi kötarildi. Teatrning 30y.lardagi faoliyati 1939 y. Toşkentda namoyiş etilgan «Adolat», «Gulsara», «Nomus», «Makr va muxabbat», «Nasriddin afandi» hisobot ijodiy safari b-n yakunlandi.
Yakunga binoan A. Jörayev, 3. Sodiqov, I. Boltayeva, U. Abdullayev, I. Şkvalovlarga Özbekistonda xizmat kursatgan artist faxriy unvoni berildi. Bu teatrga berilgan birinçi unvonlar edi.
1940 y. «Tohir va Zuhra» spektaklini sahnalaştiriş jarayonida teatr ilk bor notalaştirilgan orkestrga utadi. Jamoaga taklif etilgan asar musiqasining muallifi T. Jalilov, teatr dirijyori D. Zokirov, malakali sozandalar, N. Hoşimov va Noila Hoşimova, Qamara Burnaşeva Moskva konservatoriyasi qoşidagi opera studiyasini bitirib (1940) teatrga keladilar va musiqali dramalarda boş rollarni ijro etadilar.
Ikkinçi jahon uruşi yillarida vatanparvarlik mavzuidagi asarlar teatr repertuaridan urin oldi: «Kurbon Umarov», «Davron ota», «Hamşahar yigit», «Front buylab buyruq», «Ölim bosqinçilarga!», «Farzand» va b. 40y. larning 2-yarmidagi spektakllar orasida «Hayot köşiği», «Navbahor», «Boy ila xizmatçi» alohida urin tutadi. Bu davrga kelib teatr Özbekistonning yetakçi teatr jamoalari safiga qöşildi va 1953 y. Toşkentda navbatdagi ijodiy safarini amalga oşirib, «Alişer Navoiy», «Sepsiz qiz», «Oila», «Şamsiqamar», «Şohi sözana», «Sepli töy», «Layli va Majnun» spektakllarini namoyiş etdi. Bunda A. Jörayev, 3. Sodiqova, Z. Sodiqov, R. Mansurov, B. Nuriddinov, T. Nuriddinova, Ö. Sultonov, Ş. Boboxonov, Yu. Komilov, K. Muslimova. B. Tojiyev singari artistlar sahna ustalari darajasiga kötarilgani, musiqali drama janri böyiça O. Mavlonova, S. Şukurova, L. Egamberdiyeva, O. Muqimova, M. Ermatov, Ö. Sultonov, U. Mahmudov singari ijroçilar teatrning yetakçi vokal kuçlari ekani közga taşlandi. 50—60y.lar teatrga Yuriy Stankeviç (rej.), I. Pölatov, P. Saidqosimov, T. Qurbonov, G. Nurxonov, Ş. Samandarov, N. Toşkanboyeva, A. Toşkanboyev, M. Ahmedov, O. Beganjiyev, K. Nasriddinov, R. Jöraqulova, T. Qudratov, N. Komilov, T. Hakimov, S. Hakimovlarning kelib qöşilişi teatr ijodiy barkamolligini ta'minladi. «Girdob», «Parvona», «Ayajonlarim», «Dilorom», «Töy», «Nodira», «Qiz qal'asi», «Faroğat», «Farğona hikoyasi», «Qaltis hazil», «Oqpadar», «Gang daryosining qizi», «Otello», «Qiyomat qarz», «Qaroqçilar», «Odam tuğildi», «Sertaşviş keksalik», «Sarvqomat dilbarim», «Ezop», «Tentak», «Xiylai şar'iy», «Maysaraning işi», «Mehmon», «Bandai gumroh» («Ona kuraj»), «Sada ostidagi muhabbat» («Muhabbat fojiasi»), «Tubanlikda», «Isqirt satang», «Insonlikka nomzod», «Nomi öçsin!», «Beş kunlik kuyov», «Prokuror» kabi musiqali va sof dramatik asarlar 60— 70y.larda yaratildi. Bu asarlarni 3. Sodiqova, M. Tolipov, J. Mahmudov kabi rej.lar sahnalaştirdilar va K. Nasriddinov, B. Ismoilov, A. Daminova, Ş. Samandarov, O. Jörayev, P. Jöraqulova, M. Ahmedov, T. Qurbonov kabi artistlar yetakçilik qildilar. Teatr 1991 y.da Davlat opera va balet teatri b-n birlaştirilib musiqali drama teatri deb yuritila boşladi.
Mustaqillik yillari «Sarhovuzning böylarida», «Gunohsiz gunohkorlar», «Imom Buxoriy», «Qitmir», «Samarqandnoma», «Behbudiy», «Spitamen», «Oqibatli qöşnilar» kabi yirik dramalar b-n birga «Nodirabegim», «Alpomiş», «Çimildiq», «Ravşan va Zulxumor», «Farhod va Şirin» musiqali dramalari, «Samarqand afsonasi», «Ipak yöli», «Xonim va bezori» baletlari, bolalar uçun «Kiçkintoy va Karlson», «Gözal Vasilisa», «Uç çöçqaça», «Aklli quyonça», «Sehrli sandiq», «Çandining sarguzaştlari» musiqali ertaklar davr ruhi asosida sahnalaştirildi. Truppada R. Jöraqulova, B. Rahimov, A. Qurbonov, T. Oçiltoşev, T. Pardayev, 3. Turğunboyeva, S. Saidova, B. Islomov, D. Raximova, M. Hakimova, Ş. Sanaqulov, J. Yorqulov va b. teatrning yetakçi aktyorlaridir. Teatrning boş dirijyori — Şarofiddin Jumaboyev. Teatrning boş rassomi — Davron Safoyev.
Toşpölat Tursunov, Burhon Islomov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМАРҚАНД ТЕАТРИ, Ҳамид Олимжон номидаги Самарқанд вилоят ўзбек давлат мусиқали драма театри — Ўзбекистондаги кўҳна театрлардан бири. 1914 й. 15 янв.да М. Беҳбудийнинг «Падаркуш» спектакли б-н очилган (спектаклни Беҳбудий ва А. Бадрий раҳбарлигидаги труппа саҳналаштирган). 1918 й. маърифатпарварлар тўдаси кўп тилли Самарқанд халқ театрининг ўзбек труппасига, 1920 й. «мусулмон агиттруппаси»га айланади. 1930 й. Ўзбекистоннинг Самарқанддаги пойтахт театри мақомида ишлаётган Ўзбек давлат драма труппаси янги пойтахт — Тошкентга кўчирилиши муносабати б-н «Мусулмон агиттруппаси» ва «Кўк кўйлак» ҳаваскор театр тўдаси асосида Самарқанд вилоят ўзбек давлат мусикали драма театри ташкил топди. Театрга ҳ.Нарзиқулов бошлиқ, С. Жўрабоев бош реж., Собир Абдулла адабий эмакдош этиб тайинланди. Труппанинг қолган аъзолари Аҳмад Сулаймонов, Толибжон Содиқов, Бурҳон Тўраев, Acpop Жўраев, Рустам Мансуров, Мардон Розиқов, Юсуф Комилов, Каюм Ғаффоров, Шамси Маъруфий, Эътибор Кўзибоева, Ҳанифа Мавлонова, Шариф Акромов, Мавлон Муҳиддинов, Истат Худойбердиева, Мўминжон Маҳмудов, Бақо Тожиев, Ҳалима Зуфарова, Зуҳра Файзиева, Фотима Шайдуллина, Тўти Ғаффорова, Мавлуда Аъзамова сингари санъаткорлардан иборат эди. Кўп ўтмай жамоага Зоҳид Содиқов, Зайнаб Содиқова, Рауф Болтаев, Кифоят Муслимова, Азим Насимов, Икрома Болтаева, Р. Аюпова ва б. келиб қўшилади.
Театр ўз фаолиятини 1930 й. С. Абдулланинг «Боғбон қизи» (Т. Содиқов; реж. С. Жўрабоев) мусиқали драмаси б-н бошлади. Кетма-кет «Ҳалима», «Ўртоқлар», «Ўт б-н ўйнашмангиз» каби спектакллар саҳналаштирилди. «Ғунчалар» (3. Фатхуллин; Д. Зокиров) спектакли театр ҳаётида бурилиш бўлди. «Любовь Яровая», «Платон Кречет», «Бегона бола», «Макр ва мухаббат» сингари чет эл ва жаҳон мумтоз асарлари ҳам 30й.ларнинг охирларида саҳналаштирилди. Театрда профессионализм, ижрода маҳорат русумларини чуқурроқ қарор топтириш мақсадида Ҳамза театри шекспирхонлик ва реж.лик лабораториясининг аъзоси Бобо Хўжаев Самарқанд театрининг бадиий раҳбари этиб тайинланди (1938). «Фарҳод ва Ширин», «Гулсара», «Чегарачилар» каби спектакллар мисолида бадиий образ даражаси кўтарилди. Театрнинг 30й.лардаги фаолияти 1939 й. Тошкентда намойиш этилган «Адолат», «Гулсара», «Номус», «Макр ва мухаббат», «Насриддин афанди» ҳисобот ижодий сафари б-н якунланди.
Якунга биноан А. Жўраев, 3. Содиқов, И. Болтаева, У. Абдуллаев, И. Шкваловларга Ўзбекистонда хизмат курсатган артист фахрий унвони берилди. Бу театрга берилган биринчи унвонлар эди.
1940 й. «Тоҳир ва Зуҳра» спектаклини саҳналаштириш жараёнида театр илк бор ноталаштирилган оркестрга утади. Жамоага таклиф этилган асар мусиқасининг муаллифи Т. Жалилов, театр дирижёри Д. Зокиров, малакали созандалар, Н. Ҳошимов ва Ноила Ҳошимова, Қамара Бурнашева Москва консерваторияси қошидаги опера студиясини битириб (1940) театрга келадилар ва мусиқали драмаларда бош ролларни ижро этадилар.
Иккинчи жаҳон уруши йилларида ватанпарварлик мавзуидаги асарлар театр репертуаридан урин олди: «Курбон Умаров», «Даврон ота», «Ҳамшаҳар йигит», «Фронт буйлаб буйруқ», «Ўлим босқинчиларга!», «Фарзанд» ва б. 40й. ларнинг 2-ярмидаги спектакллар орасида «Ҳаёт кўшиғи», «Навбаҳор», «Бой ила хизматчи» алоҳида урин тутади. Бу даврга келиб театр Ўзбекистоннинг етакчи театр жамоалари сафига қўшилди ва 1953 й. Тошкентда навбатдаги ижодий сафарини амалга ошириб, «Алишер Навоий», «Сепсиз қиз», «Оила», «Шамсиқамар», «Шоҳи сўзана», «Сепли тўй», «Лайли ва Мажнун» спектаклларини намойиш этди. Бунда А. Жўраев, 3. Содиқова, З. Содиқов, Р. Мансуров, Б. Нуриддинов, Т. Нуриддинова, Ў. Султонов, Ш. Бобохонов, Ю. Комилов, К. Муслимова. Б. Тожиев сингари артистлар саҳна усталари даражасига кўтарилгани, мусиқали драма жанри бўйича О. Мавлонова, С. Шукурова, Л. Эгамбердиева, О. Муқимова, М. Эрматов, Ў. Султонов, У. Маҳмудов сингари ижрочилар театрнинг етакчи вокал кучлари экани кўзга ташланди. 50—60й.лар театрга Юрий Станкевич (реж.), И. Пўлатов, П. Саидқосимов, Т. Қурбонов, Г. Нурхонов, Ш. Самандаров, Н. Тошканбоева, А. Тошканбоев, М. Аҳмедов, О. Беганжиев, К. Насриддинов, Р. Жўрақулова, Т. Қудратов, Н. Комилов, Т. Ҳакимов, С. Ҳакимовларнинг келиб қўшилиши театр ижодий баркамоллигини таъминлади. «Гирдоб», «Парвона», «Аяжонларим», «Дилором», «Тўй», «Нодира», «Қиз қалъаси», «Фароғат», «Фарғона ҳикояси», «Қалтис ҳазил», «Оқпадар», «Ганг дарёсининг қизи», «Отелло», «Қиёмат қарз», «Қароқчилар», «Одам туғилди», «Серташвиш кексалик», «Сарвқомат дилбарим», «Эзоп», «Тентак», «Хийлаи шаръий», «Майсаранинг иши», «Меҳмон», «Бандаи гумроҳ» («Она кураж»), «Сада остидаги муҳаббат» («Муҳаббат фожиаси»), «Тубанликда», «Исқирт сатанг», «Инсонликка номзод», «Номи ўчсин!», «Беш кунлик куёв», «Прокурор» каби мусиқали ва соф драматик асарлар 60— 70й.ларда яратилди. Бу асарларни 3. Содиқова, М. Толипов, Ж. Маҳмудов каби реж.лар саҳналаштирдилар ва К. Насриддинов, Б. Исмоилов, А. Даминова, Ш. Самандаров, О. Жўраев, P. Жўрақулова, М. Аҳмедов, Т. Қурбонов каби артистлар етакчилик қилдилар. Театр 1991 й.да Давлат опера ва балет театри б-н бирлаштирилиб мусиқали драма театри деб юритила бошлади.
Мустақиллик йиллари «Сарҳовузнинг бўйларида», «Гуноҳсиз гуноҳкорлар», «Имом Бухорий», «Қитмир», «Самарқанднома», «Беҳбудий», «Спитамен», «Оқибатли қўшнилар» каби йирик драмалар б-н бирга «Нодирабегим», «Алпомиш», «Чимилдиқ», «Равшан ва Зулхумор», «Фарҳод ва Ширин» мусиқали драмалари, «Самарқанд афсонаси», «Ипак йўли», «Хоним ва безори» балетлари, болалар учун «Кичкинтой ва Карлсон», «Гўзал Василиса», «Уч чўчқача», «Аклли қуёнча», «Сеҳрли сандиқ», «Чандининг саргузаштлари» мусиқали эртаклар давр руҳи асосида саҳналаштирилди. Труппада Р. Жўрақулова, Б. Раҳимов, А. Қурбонов, Т. Очилтошев, Т. Пардаев, 3. Турғунбоева, С. Саидова, Б. Исломов, Д. Рахимова, М. Ҳакимова, Ш. Санақулов, Ж. Ёрқулов ва б. театрнинг етакчи актёрларидир. Театрнинг бош дирижёри — Шарофиддин Жумабоев. Театрнинг бош рассоми — Даврон Сафоев.
Тошпўлат Турсунов, Бурҳон Исломов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.