Samarqand tumani
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 120–121-b. — ziyouz.com
Samarqand tumani — Samarqand viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da Yuqori Dargom nomi b-n taşkil etilgan. Şim.dan Oqdaryo, şim.şarqdan Jomboy, şarqdan Bulunğur, jan.dan Urgut, ğarbdan Nurobod, Pastdarğom tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 0,48 ming km2. Aholisi 256,2 ming kişi (2004). Tumanda 8 qişloq fuqarolari yiğini (Boğibaland, Daştakibolo, Kattaqörğonariq, Kulbapoyon, Oxunboboyev, Oğaliq, Uluğbek, Qaynama) bor (2004). Markazi — Gulobod qişloği.
Tabiati. Tuman hududi viloyatning jan.şarqiy qismida joylaşgan. Zarafşon daryosining çap sohilidagi vodiyda, şim.dan Samarqand ş.ga tutaş. Tuman asosan, tog oldi relyefiga ega, Ohakli, Mironköl va qisman Sariköl baland tekisliklaridan iborat. Zarafşon daryosi tumanning şim. qismini qöşni Oqdaryo tumanidan ajratib turadi. Örtaça bal. 445 m. Adir, qir va qisman qumli yerlardan iborat. Foydali qazilmalardan toğlarda ohaktoş, marmar, granit, gips, slyuda va volfram bor. Iklimi keskin kontinental. Örtaça yillik tra 13,4°. Yanv.ning örtaça t-rasi 0,2°, iyulniki 25°. Eng yuqori tra 42°— 44°, eng past tra —26°. Yillik yoğin 321 mm. Vegetatsiya davri 215 kun. Tuproklari oç tusli böz, ötloqi, ötloqibotqoq, allyuvial tuproklar. Bu yerlar qadimdan obikor dehqonçilik r-nidir. Tabiiy ösimliklardan qamiş, savağiç, qiyoq, bardi, rövak, buğdoyiq, ajriq, yulğun, şuvoq, yantoq va b. ösadi. Toğlarda arçazorlar, pista, irğay, zirk uçraydi, toğ ötloqlari va yaylovlar bor. Yovvoyi hayvonlar kam qolgan: quşlardan kaklik, bulduruq, qirğiy, loçin, burgut, kalxat va h.k. bor.
Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus tatar, koreys va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 533 kişi (2004).
Xöjaligi. Tuman xöjaligi, asosan, Samarqand ş. aholisini sabzavot va poliz ekinlari, boğ, tokzor, çorvaçilik va parrandaçilik mahsulotlari b-n ta'minlaşga ixtisoslaşgan. Sanoat, transport, aloqa korxonalari bor. S.t.da 828 xususiy korxona bölib şulardan 88 tasi yirik, 27 tasi örta, 93 tasi kiçik va 620 tasi mikrofirmadir. Ular savdo, umumiy ovqatlaniş, kiyim tikiş, poyabzal, teleradioapparatura, avtomobil va mebellarni ta'mirlaş, maişiy xizmat körsatiş b-n şuğullanadi.
Q.x.ning yetakçi tarmoği— dehqonçilik. Tumanda 9 şirkat va 1 jamoa, 419 fermer, 2 xususiylaştirilgan çorvaçilik fermer xöjaliklari mavjud. Suğoriladigan yerlar 17,8 ming ga, şundan 7,8 ming ga yerga donli ekinlar, 4,9 ming ga yerga paxta, 2 ming ga yerga sabzavot, 2,9 ming ga yerga ozuqa ekinlari ekiladi, şuningdek, kartoşka, poliz ekinlari ham yetiştiriladi. Xöjaliklari Çap Qirğoq, Magistral, Darğom kanallari va Zarafşon daryosidan suv oladi. Tumanda qoramol, qöy va eçki, parranda boqiladi.
S.t.da 2002/2003 öquv yilida 66 umumiy ta'lim maktabida 55 mingdan ziyod öquvçi, 3 örta maxsus öquv yurtida 1270 öquvçi ta'lim oldi. 78 kutubxona, madaniyat uylari, 73 sport maydoni, Oğaliq toği soylari atroflarida dam oliş maskanlari bor. Tumanda 6 kasalxona, 10 davolaş muassasasi, 17 feldşerakuşerlik punkti, 15 qişloq vraçlik punkti mavjud bölib, ularda 222 vraç işlamoqda.
1947 y.dan tuman «Şarq tongi» gaz. naşr qilinadi (adadi 1000).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМАРҚАНД ТУМАНИ — Самарқанд вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да Юқори Даргом номи б-н ташкил этилган. Шим.дан Оқдарё, шим.шарқдан Жомбой, шарқдан Булунғур, жан.дан Ургут, ғарбдан Нуробод, Пастдарғом туманлари б-н чегарадош. Майд. 0,48 минг км2. Аҳолиси 256,2 минг киши (2004). Туманда 8 қишлоқ фуқаролари йиғини (Боғибаланд, Даштакиболо, Каттақўрғонариқ, Кулбапоён, Охунбобоев, Оғалиқ, Улуғбек, Қайнама) бор (2004). Маркази — Гулобод қишлоғи.
Табиати. Туман ҳудуди вилоятнинг жан.шарқий қисмида жойлашган. Зарафшон дарёсининг чап соҳилидаги водийда, шим.дан Самарқанд ш.га туташ. Туман асосан, тог олди рельефига эга, Оҳакли, Миронкўл ва қисман Сарикўл баланд текисликларидан иборат. Зарафшон дарёси туманнинг шим. қисмини қўшни Оқдарё туманидан ажратиб туради. Ўртача бал. 445 м. Адир, қир ва қисман қумли ерлардан иборат. Фойдали қазилмалардан тоғларда оҳактош, мармар, гранит, гипс, слюда ва вольфрам бор. Иклими кескин континентал. Ўртача йиллик тра 13,4°. Янв.нинг ўртача т-раси 0,2°, июлники 25°. Энг юқори тра 42°— 44°, энг паст тра —26°. Йиллик ёғин 321 мм. Вегетация даври 215 кун. Тупроклари оч тусли бўз, ўтлоқи, ўтлоқиботқоқ, аллювиал тупроклар. Бу ерлар қадимдан обикор деҳқончилик р-нидир. Табиий ўсимликлардан қамиш, савағич, қиёқ, барди, рўвак, буғдойиқ, ажриқ, юлғун, шувоқ, янтоқ ва б. ўсади. Тоғларда арчазорлар, писта, ирғай, зирк учрайди, тоғ ўтлоқлари ва яйловлар бор. Ёввойи ҳайвонлар кам қолган: қушлардан каклик, булдуруқ, қирғий, лочин, бургут, калхат ва ҳ.к. бор.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус татар, корейс ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 533 киши (2004).
Хўжалиги. Туман хўжалиги, асосан, Самарқанд ш. аҳолисини сабзавот ва полиз экинлари, боғ, токзор, чорвачилик ва паррандачилик маҳсулотлари б-н таъминлашга ихтисослашган. Саноат, транспорт, алоқа корхоналари бор. С.т.да 828 хусусий корхона бўлиб шулардан 88 таси йирик, 27 таси ўрта, 93 таси кичик ва 620 таси микрофирмадир. Улар савдо, умумий овқатланиш, кийим тикиш, пойабзал, телерадиоаппаратура, автомобиль ва мебелларни таъмирлаш, маиший хизмат кўрсатиш б-н шуғулланади.
Қ.х.нинг етакчи тармоғи— деҳқончилик. Туманда 9 ширкат ва 1 жамоа, 419 фермер, 2 хусусийлаштирилган чорвачилик фермер хўжаликлари мавжуд. Суғориладиган ерлар 17,8 минг га, шундан 7,8 минг га ерга донли экинлар, 4,9 минг га ерга пахта, 2 минг га ерга сабзавот, 2,9 минг га ерга озуқа экинлари экилади, шунингдек, картошка, полиз экинлари ҳам етиштирилади. Хўжаликлари Чап Қирғоқ, Магистрал, Дарғом каналлари ва Зарафшон дарёсидан сув олади. Туманда қорамол, қўй ва эчки, парранда боқилади.
С.т.да 2002/2003 ўқув йилида 66 умумий таълим мактабида 55 мингдан зиёд ўқувчи, 3 ўрта махсус ўқув юртида 1270 ўқувчи таълим олди. 78 кутубхона, маданият уйлари, 73 спорт майдони, Оғалиқ тоғи сойлари атрофларида дам олиш масканлари бор. Туманда 6 касалхона, 10 даволаш муассасаси, 17 фельдшеракушерлик пункти, 15 қишлоқ врачлик пункти мавжуд бўлиб, уларда 222 врач ишламоқда.
1947 й.дан туман «Шарқ тонги» газ. нашр қилинади (адади 1000).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.