Samarqand viloyati
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 103–112-b. — ziyouz.com
Samarqand viloyati - ÖzR tarkibidagi viloyat. 1938 y. 15 yanv.da taşkil etilgan. Şim. va ğarbdan Navoiy viloyati, jan.dan Qaşqadaryo, jan. şarkdan$ Jizzax viloyati b-n çegaradoş. RYayd. 16,8 ming km2. Aholisi 2824,9 ming kişi (2004). Tarkibida 14 tuman (Bulunğur, Jomboy, Iştixon, Kattaqörğon, Narpay, Nurobod, Oqdaryo, Payariq, Pastdargom, Paxtaçi, Samarqand, Toylok, Urgut, Qöşrabot) (tumanlar haqida alohida maqolalarga qarang; mas, Bulunğur tumani), 11 şahar (Bulunğur, Jomboy, Juma, Iştixon, Kattakörğon, Nurobod, Oqtoş, Payariq, Samarqand, Urgut, Çelak), 12 şaharça (Dahbed, Ziyovuddin, Ingiçka, Kimyogarlar, Loyiş, Mitan, Mirbozor, Payşanba, Suv Hovuzi, Farhod, Xişrov,Çarxin), va 125 ta qişloq fuqarolari yiğini bor. (2004). Markazi — Samarqand ş.
Tabiati. S.v. PomirOlay toğlarining ğarbiy çekkasida, Zarafşon daryosining örta qismida joylaşgan. Relyefi, asosan, kenglik böylab çözilgan va şim.dan Turkiston toğ tizmalarining tarmoqlari (Nurota toği, bal. 2169 m), Oqtoğ, 2003 m, jan. dan Zarafşon tog tizmalari b-n öralgan Zarafşon daryosi vodiysidan iborat. Vodiy şarkdan (750—800 m) ğarbga qarab (350 m) pasayib boradi. Vodiydan şim.ga va jan. ga tomon qiya tekisliklar joylaşgan va toglarga yaqinlaşganda adirlar boşlanadi. Zarafşon tizmasi (ğarbiy qismi) jan. da Qaşqadaryo viloyati b-n bölgan çegara böylab çöziladi. Bu tizma (2388 m), asosan, paleozoyning kristalli slanetslari va ohaktoşlaridan tarkib topgan. Ğarbga tomon tizma astasekin pasayadi va Kattaqörğon jan.da pastbaland tepaliklardan iborat tekislik b-n qöşilib ketadi. Asosan, qumtoş, slanets va magmatik jinslardan taşkil topgan Nurota toği bir neçta yirik orografik birliklarga parçalanib ketgan. Foydali qazilmalardan oltin, kumuş, volfram rudasi (Ingiçka), flyuorit, kvars, ohaktoş, granit, mergel, gips, bentonit gili, abraziv materiallar, mineral böyoklar, marmar (Omonqöton, Ğozğon, Jom), korund konlari (Nurotaning jan.şarkida); mineral buloqlar bor. Iklimi kontinental, quruq iqlim. Bulutli kunlar kam böladi. Tekisliklarda qiş iliq. Yanv.ning örtaça t-rasi şim.da —2°, toğlarda —4,8°. Yozi issiq. Iyulningörtaça t-rasi 25,9°— 27,8°, eng past tra —32°, eng yuqori tra 42° (Kattaqörğon). Örtaça yillik yoğin 282— 459 mm. Yoğinning 80% kiş va bahorda yoğadi. Qor 16—20 kungina saqlanadi. Vegetatsiya davri 324—334 kun. Baland kötarilgan sari tra pasayadi. Iklim şaroiti va sugoriş S.v.da paxta, tamaki, şaftoli, örik, uzum, anjir, anor yetiştiriş uçun qulay.
Asosiy daryosi — Zarafşon. Viloyat hududidagi qismining uz. 193 km. Tevarakatrofdagi toğlardan oqib tuşgan soylar suğorişga sarflangani uçun Zarafşonga yetmasdan tugaydi. Darğom, Narpay (54 km), Öng qirğoq (64 km), Çap qirğoq (169,3 km), Markaziy magistral (39,5 km), Zarafşon, Eski Anhor kanallari va Kattaqörğon suv omboridan ham ekinlarni suğorişda foydalaniladi. Viloyatning jan.ğarbiy qismida oqadigan soylar yezda qurib qoladi. Tuproği asosan, böz tuproq. Tekisliklar va 500 m gaça balandliklardagi toğ etaklarida surqönğir oç böz tuproklar (suğoriladigan yerlarda ötloqi böz tuproqlar), 1500—1700 m balandlikda töq böz tuproklar, çöl zonasida qumoq, taqir, bözkönğir tuproklar va şörxoklar tarqalgan. Yonğoqzorlar va arçazorlarda qönğir tuproklar, yanada balandroq qoramtir tuproklar bölib, undan yukrrida toğötloki tuproklar uçraydi.
Yovvoyi ösimliklardan çala çöl va çöl ösimliklari asosiy örinni egallaydi. Toğ yon bağirlariga yaqin tekisliklarda şuvok, efemerlar (rang, könğirboş va b.) ösadigan ötloqlar bor. Dare vodiylarida, daştlarda, şöragalofit ösimliklar usadi; Zarafşon daryosi vodiysida terak, jiyda, tol, turanğil, maymunjon, yulğun, oqgikan töqayzorlari bor. Toğlarda 1100—2700 m balandlikda pista, bodom, toşloq yon bağirlarida arçazorlar uçraydi. Samarqand yaqinidagi Omonqötonda yonğoqzorlar bor. Yovvoyi hayvonlardan tulki, çiyaböri, böri, tekisliklarda jayran, toğlarda qönğir ayiq, daryo suvsari, quşlardan tustovuq, tuvodoğ, toğlarda kaklik, daryolarda baliklar uçraydi.
Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, ukrain, ozarbayjon, arman, koreys, belorus, tatar, mesxeti turklari, yahudiylar, lölilar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 168 kişi. Aholi viloyatning suğoriladigan yerlarida ziç (1 km2ga 340—512 kişi) joylaşgan, çöl va toğ hududida siyrak (1 km2ga 20—40 kişi). 732,3 ming kişi şaharda, 2092,6 ming kişi qişlokda yaşaydi.
Xöjaligi. Viloyat yalpi içki mahsulot hajmi böyiça Toşkent ş., Farğona, Toşkent va Andijon viloyatlaridan keyin 5örinni egallaydi. S.v. Özbekiston sanoati mahsulotining 5%, q.x. mahsulotlarining 1,3%, mol aylanişining 8,6%, pullik xizmat körsatiş hajmining 7,9% ni beradi.
Viloyatni elektr energiyasi b-n Tolliğulon, Irteşar, Xişrov GESlari hamda qisman Navoiy issiqlik elektr stansiyasi ta'minlaydi. Urgut tumanida Suğdiyona GES qurilmoqda. Viloyat hududida foydali kazilmalardan nodir metallar (Ingi4ka koni), binokorlik materiallari (marmar, ohaktoş, granit, mergel, grafit) topilgan. Omonqöton va Jomda marmar Kazib olinmoqda.
Sanoati köp tarmokli. Oziqovqat, yengil, maşinasozlik, kimyo sanoati rivojlangan. Quriliş materiallari i.ç. ham salmoqli örin tutadi. Oziqovqat sanoati viloyat yalpi sanoat mahsulotining 31,8%, yengil sanoat mahsuloti 22,6%, aralaşem i.ç. 18,9%, maşinasozlik va metallsozlik 8,4% ni taşkil kiladi.
Viloyatda liftsozlik, kinoapparatura i.ç., çoy qadoklaş, sovitkiç, avtomobilsozlik, tamaki fermentatsiya korxonalari bor. Keyingi yillarda ipgazlama i.ç. rivojlanmoqda. MustaKillik yillarida viloyat iqtisodiyoti öz yönalişini tubdan özgartirdi. Mavjud barça korxonalar davlat tasarrufidan çiqarilib mulkçilikning özgaça şakliga kirib bormoqda. Aksariyat yirik va örta korxonalar negizida aksiyadorlik jamiyatlari taşkil etildi.
Viloyatda mulkçilikning barça turiga oid 80 ta asosiy sanoat korxonasi bor, ularda 41,6 ming işçi va muhandistexnik xodim işlaydi. Mustaqillik yillarida viloyat sanoat mahsulot i.ç. hajmi (soliştirma narhda) 1,5 marotaba köpayadi. Viloyatda 2002 y.da 2,1 mln. m2 şoyi gazlama, 113 ming m ipgazlama, 14—15 mingtösimlik yoği, 72 ming t paxta tolasi, 12— 13 ming t tamaki mahsulotlari işlab çiqarildi. Asosiy sanoat korxonala ri Samarqand ş.da joylaşgan. Bunga ' oğir sanoat korxonalaridan: traktorlar uçun gilzaporşenlar işlab çiqaradigan «Alpomiş» maşinasozlik z-di, «Samarqand tajribamexanika» z-di (burğilaş maşinalari), «Kinap» z-di (kinoapparatura, avtomobillar uçun elektr asbobuskunalari), liftsozlik, uyrözğor sovitkiçlari, marmar, ğişt, asfaltbeton z-dlari kiradi. Samarqandning Xişrov yöldoş şaharçasidagi superfosfat z-dida fosfat va ammofos öğitlar hamda sulfat kislotasi işlab çiqariladi. Samarqanddagi yengil sanoat korxonalaridan: pillakaşlik, şoyi töqiş, trikotaj, tikuvçilik, mebel, poyabzal f-kalari va çinni z-di mavjud; oziqovkat sanoati korxonalaridan: un-tegirmon, aralaşem, makaron, çoy qadoqlaş, sutmoy, konserva, vino, konyak, spirtaraq va alkogolsiz içimliklar hamda qandolatçilik korxonalari faoliyat körsatadi. Kattaqörğon ş.da paxtaçilik maşinasozligi (paxta tozalaş korxonalari uçun asbobuskunalar işlab çiqariladi) z-dlari, Jomboy ş.da viloyatdagi eng yirik don mahsulotlari k-ti, «Samjinteks» ip gazlama qöşma korxonasi, Bulunğurda vino va ğişt z-dlari işlab turibdi. 1991—2003 y.lardavomidaS.v.da jahon andazasi darajasidagi mahsulotlar işlab çiqaruvçi 135 qöşma korxona taşkil etildi. Bu korxonalarda 7,8 mingdan ortiq işçi va xizmatçi işlaydi. Birgina 2003 y.da 19 ta köşma korxona işga tuşirildi. Qöşma korxonalardan eng yiriklari: Özbekiston — Turkiya hamkorligida qurilgan «SamKoçAvto», Amerika—Angliya b-n hamkorlikda işlayotgan «UZBAT» aksiyadorlik jamiyati korxonalari (tamaki mahsulotlari işlab çiqariladi), «Samplastik», Jomboydagi «Samjinteks», Özbekiston— Germaniya «Muliyon» (pivo işlab çiqariladi), «Samarqand parranda», Çelak ş.dagi Özbekistan— Rossiya «Baltimor» (tomat pastasi va ketçup kaylasi işlab çiqariladi), Özbekistan—Çexiya «Praga» (mineral suv qadoqlaş) korxonalaridir.
«SamKoçAvto» qöşma korxonasida yiliga 400 dan ortiq zamonaviy avtobuslar va yuk avtomaşinalari işlab çiqariladi. Yaqin kelajakda bu körsatkiç yanada köpayadi. Viloyatda 2822 ta kiçik korxona faoliyat körsatmoqda (2003).
Sv. qadimdan özining xunarmandçiligi b-n maşxur. Bu yerda şoyi va gilam, sözana töqiş, zargarlik, kulolçilik, yoğoç, ganç, toş öymakorligi va b. xalq amaliy san'ati turlari taraqqiy etib kelmoqda. Samarqand nonlari, ayniqsa, Samarqand qoğozi butun dunyoga maşhur.
7-a.ning boşlaridan — 19ning 1-yarmigaça Samarqandda işlab çiqarilgan qoğoz, A.Vamberining yozişiça, Turkistondagina emas, balki qöşni mamlakatlarda ham maşhur bölgan. 15-a. da Samarqandda Obirahmat suvining juvozlarida tayyorlangan turli nav qoğozlar b-n savdo qiluvçi maxsus dökonlar bölgan. O.G.Bolşakov asarlarida Samarqand qadimdan qoğoz i.ç.ga ixtisoslaşgan va uni taraqqiy etganligini yozadi. Samarqand qoğozi nomi b-n maşhur bölgan qoğoz şaharda emas, balki uning atrofida joylaşgan xunarmandçilik ustaxonalarida işlangan. Boburning yozişiça, «Qoğoz tegirmonlarining barçasi Konigildan kelur. Andoqkim Koni gil Siyohiob daryosi yaqosinda joylaşgan. Dunyoda eng yaxşi qoğoz Samarqanddan keltiriladur». Qoğoz şahar bozorlarida sotilgan, hatto uzoq yurtlardan kelgan savdogarlar ham uni sotib olişgan.
Samarqand qoğozi qoğoz vatani bölgan Xitoyda ham maşhur bölgan. Qur'on, Hadis, Xamsa, Şohnoma kabi asarlar oliy nav qoğozda bitilgan. Samarqandda tayyorlangan qoğozning eng sarasi — qoğozi sultoniy deb yuritilgan. Qoğozgar ustalar (qoğoz tayyorlovçi boş usta — qoğozgar, ohorlovçi usta — muhrkaş deb atalgan) muayyan taşkilotga birlaşgan holda işlaşgan. Mas, şunday taşkilotlardan biriga Xoja Ahror boşçilik qilgan. Samarqand bozorlarida «qoğoz bozori» deb yuritiladigan rastalar bölgan. Hunarmandlar öz bilimlarini sir saklaşgan. Ular sodda işlangan asbob uskunalari va bilimlarini avloddan avlodga qoldirib kelganlar. Hoz. kunda Samarqand hunarmandlari qad. Samarqand qoğozi şuhratini yangidan tiklaş maqsadida ilmiy izlanişlar va tajriba işlarini ötkazmoqdalar.
Qişloq xöjaligi köp tarmoqli. Sv. respublika agroiqtisodiyotida muhim örinni egallaydi. Viloyat xöjaliklarida mamlakatda yetiştirilgan q.x. mahsulotlarining qariyb 1/10 qismi tayyorlanadi. Yetakçi tarmoqlar — dehqonçilik va çorvaçilik. Paxtaçilik, ğallaçilikdan taşqari boğdorçilik, tokçilik, sabzavot va poliz mahsulotlari, tamaki yetiştiriş ança rivojlangan. S.v. uzumçilik böyiça Toşkent viloyati b-n birgalikda Uzbekistonda yetakçi hisoblanadi.
Viloyatning jami ekin maydonlari 442 ming ga (şu jumladan, 183 ming ga yer lalmikor) (2004), şuning 147 ming gektariga ğalla ekiladi (şundan 70 ming ga yer lalmikor) (S.v. ğalla yetiştiriş böyiça Özbekistonda 2örinda). 103 ming ga yerga paxta, 19,8 ming ga yerga sabzavot va poliz ekinlari, 10,3 ming ga yerga kartoşka, 13 ming ga yerga tamaki, 35,2 ming ga yerga yem-xaşak ekinlari ekiladi. Boğlar 19,9 ming ga, tutzorlar 7,8 ming ga, tokzorlar 26,4 ming ga ni egallaydi. 801,7 ming gektar yer yaylovlar b-n band. Samarqand ş. atrofida, xususan, Toyloq va Samarqand tumanlarida şahar atrofi q.x. yaxşi rivojlangan. Viloyat q.x. da 200 şirkat, 8,6 ming fermer xöjaligi, 10 aksiyadorlik jamiyati faoliyat körsatadi.
S.v.dagi barça şaxsiy va jamoa xöjaliklarida 877,3 ming qoramol (şundan 404,9 ming sigir) hamda 1031,6 ming qöy va eçki, 2327,2 ming parranda, 15,1 ming ot boqiladi (2003). Bir yilda yetiştiriladigan qoraköl teri 60 mingdan ziyod (2002), pilla 1459 t ni taşkil etadi (2003).
Transporti. Viloyatda barça turdagi transport vositalari yaxşi rivojlangan. Özbekiston hududida birinçi t.y. 1888 y. Forob stansiyasidan (Turkmaniston) Samarqandgaça qurilgan. S.v. hududidan Toşkent—Turkmanboşi, Toşkent—Duşanba, Samarqand—Qarşi, Toşkent— Uçquduq— Qönğirot t.y.lari ötgan. Viloyat hududidan ötgan t.y.ning (jami uz. 287,7 km) 50 km elektrlaştirilgan. 2003 y. 30 dek.dan yölovçilar taşuvçi Toşkent— Samarqand elektrpoyezdi qatnovi yölga köyildi. S.v. hududidan Katta Özbekiston trakti, Zarafşon— Samarqand—Buxoro—Turkmanobod avtomobil yöllari ötadi. Viloyatdagi qattiq qoplamali yöllarning uz. 4,1 ming km.
Samarqand ş.dagi xalqaro aeroportti Toşkent ş. orkali dunyoning turli mamlakatlari b-n boğlangan.
Madaniymaorif, soğliqni saqlaş va sport. 2003/2004 ökuv yilida S.v.da 1195 umumiy ta'lim maktabida 745,8 ming öquvçi ta'lim oldi. 1998—2003 y.larda 47 kasb-hunar kolleji va 2 akademik litsey yangi quriliş va rekonstruksiya kiliş hisobiga foydalanişga topşirildi. 47 kasbxunar kollejida 32400 öquvçi, 2 akademik litseyda 1428 öquvçi ta'lim oldi. Viloyatdagi mavjud 22 texnikumdan 14 tasi va 44 hunartexnika bilim yurtidan 23 tasi kasb-hunar kollejlariga aylantirildi. Viloyatdagi jami 8 örta maxsus bilim yurtida 14,7 ming öquvçi öqiydi. 6 oliy öquv yurti (unt, tibbiyot, iqtisodiyot va servis, q.x., me'morlikquriliş, çet tillari intlari)da 19,1 ming talaba bilim olmoqda.
Viloyatda Özbekiston FAning Samarqand bölimi, Qorakölçilik, Isayev nomidagi Tibbiyot parazitologiya, veterinariya ilmiy tadqiqot intlari faoliyat körsatmoqda.
S.v.da Samarqand davlat birlaşgan tarixiyme'moriy muzeyqöriqxonasi tarkibidagi 8 muzey [şu jumladan,Samarqandning barpo etiliş tarixi (Afrosiyob) muzeyi, Respublika madaniyat va san'at tarixi muzeyi, S.Ayniy uy-muzeyi, ölkaşunoslik, Alişer Navoiy nomidagi SamDU muzeylari va b.] mavjud. Musiqa va drama teatri, A.P. Çexov nomidagi rus drama teatri, Samarqand qöğirçoq teatri va Kattaqörgonda Majidiy nomidagi drama teatri faoliyat körsatadi. Viloyatda 744 jamoat kutubxonasi (5619,7 ming kitob), 320 madaniyat uyi, 9 madaniyat va istirohat bogi, yoşlar markazi, 1625 badiiy havaskorlik jamoalari bor. Pastdarğom tumanidagi Juma ş.da Özbekiston—Koreya xususiy san'at kolleji faoliyat körsatmoqda (2003).
Samarqand musika madaniyati qadimdan turkiy va forsiyzabon xalqlari an'analarining özaro yaqinligi b-n ajralib turadi. Bu adabiyot b-n birga musiqa san'atiga ham xos bölgan (mas, qöbiz, yotuğon, ud, çang, nay, tanbur kabi sozlar ijroçiligi, makom an'analari va b.). Musiqa ijodi b-n sozanda, xonanda va bastakorlar qatori Samarqandda şoir va olimlar ham şuğullangan. Mac, fors mumtoz şe'riyati asosçilaridan Abu Abdullo Rudakiy ajoyib musiqaçi ham bölgan, bir neça sozni mukammal özlaştirib aşula ham aytgan. Jahonning eng maşxur olimlaridan va davlat arbobi Uluğbek musiqa bilimdoni hisoblangan, bir neça usul («Şodiyona», «Usuli baxri», «Usuli ravon» va b.)ni yaratgan.
Samarqand musiqasi (boşqa san'atlar qatori), ayniqsa, Amir Temur va Temuriylar davrida keng rivoj topdi. Sohibqiron buyruğiga binoan, poytaxtga davlatning barça hududlaridan san'at va ilm vakillari (jumladan, mohir sozanda, xonanda, bastakor va musiqaşunoslar) taklif etilgan. Ular qatorida maşhur musikaşunos Abdulqodir Maroğiy (14—15-a.lar) ham bölgan. Şu davrdan boşlab Samarqandda musika şoir va san'atkorlar majlislarida, şuningdek, madrasalar hayotida keng örin tutadi. Samarqandda 15-a.da musiqa madaniyati yanada rivoj topdi. Manbalarda köplab sozanda, xonanda, bastakor va musiqaşunoslarning nomlari qörsatilgan (Xoja Abdulqodir Maroğiy b-n bir qatorda Amir Ali Akbar Samarqandiy, Boqiy Jarroh Samarqandiy, Sultan Muhammad Udiy Samarqandiy, Xojagii Samarqandiy, Tabib Mavlono Hasan Samarqandiy, Xoja Muhammad ibn Abdulhasan Samarqandiy va b.). Öşa davrdayoq, Samarqandda ud, qonun, çang, ğijjak, tanbur, dutor, rubob, nay, qöbiz, rud, balabon, surnay, karnay, noğora, doira keng qöllanilgan.
Hoji Abdulaziz Abdurasulov (1852— 1936) maqom yöllari, özbek va tojik xalq aşulalarining mohir ijroçisi, sozanda va bastakor sifatida tanilgan. U b-n birga Leviça Hofiz, Kori Yokub, Kamol hofiz, Ma'rifatxon, Maksadça va b. xonanda va sozandalar, yallaçi, askiyaçi va raqkrs Hoji Qurbon faoliyat körsatgan. Samarqandda ilk bor (1947 y.da) teatr san'atiga kadam qöyilgan. Samarqand poytaxtlik davrida, 1925 y.dan M.Miroqilov rahbarligidagi Özbek davlat sayyor namuna truppasi (1927 y.dan M.Uyğur rahbarligidagi markaziy Drama truppasi), 1929 y.dan M.Qoriyoqubov rahbarligidagi Özbek Davlat musiqali teatri öz faoliyatini boşlagan.
Şuningdek, Samarqandda 1928 y.dan Özbek musiqa va xoreografiya (san'atşunoslik) ilmiy tadqikot in-ti işladi. Bu yerda M. Aşrafiy, T. Sodikov, M.Burxonov, Ş.Ramazanov va b. ta'lim olgan. 1945 y.dan taşkil etilgan Samarqand davlat musiqa yurti (hoz. Hoji Abdulaziz Abdurasulov nomidagi Samarqand davlat san'at kolleji) da Z.Haqnazarov, Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi F.Yoqubjonov, T. Sayfiddinov, M. Mavlonov va b. ta'lim olişgan. 1964 y.da Muxtor Aşrafiy rahbarligida Samarqand opera va balet teatri taşkil qilinib, maxsus qurilgan yangi binoda iş boşlagan. Bastakorlardan Ş. Sohibov, Ş. Akramovlarning, xonandalardan G. va M.Mullaqandov, M.Tolmasov, baletmeyster I.Oqilov va b.ning faoliyati Samarqand b-n boğliq.
Keyingi davrda Samarqandda xalq artistlari A.Jörayev, Ş.Meyliyeva, V.Şleykin, K.Muslimova, O.Mavlonova ijod qilişgan, şuningdek, Samarqand zaminida S. Jalil, D.Safoyev, I. Nurmonov, B.Yöldoşev kabi san'at arboblari; N. Abdullayeva, M. Mavlonov, A.Ergaşev, T. Qurbonov, T. Sayfiddinov kabi xalq artistlari, xonandalar S. Saftarova, E. Haydarov, bastakor R. Hamroqulov va b. yetişib çikkan. Samarqandda 1978, 1983 va 1987 y.larda Örta va Yaqin Şarq an'anaviy musiqasiga bağişlangan xalqaro musiqa anjumanlari, 1997 y.dan boşlab «Şark taronalari» xalqaro festivali ötkazilmoqda.
Soğliqni saqlaş . Viloyatda 111 kasalxona (14,7 ming örin), 579 poliklinika, ambulatoriya va b. tibbiy muassasalar (1 smenada 36,0 ming kişini qabul qiliş quvvatiga ega), 208 ayollar konsultatsiyasi, 187 bolalar poliklinikasi va ambulatoriyasi, 311 qişloq vraçlik punkti, 444 feldşerakuşerlik punkti, 21 qişloq uçastka kasalxonasi va ambulatoriyada ixtisoslaştirilgan davolaş markazlari taşkil etilgan. Uşbu tibbiy muassasalarda 4,4 ming vraç, 17 ming örta tibbiy xodim işlaydi.
Viloyat şoşilinç tibbiy yordam markazi Respublikada birinçi bölib işga tuşirildi va asbobuskunalar, qattiq va yumşoq jihozlar hamda kadrlar b-n ta'minlandi. Markazning tumanlardagi filiallaridan 14 tasi işga tuşirildi va faoliyat körsatmoqda. 2003 y.da 39 qişlok vraçlik punktlari işga tuşirildi. Viloyatda tibbiyot muassasalarining 18 tasi öz-özini qisman moliyalaştirişga ötkazildi.
Viloyatda 9 sanatoriy va dam oliş uylari şu jumladan, Nurbulok sanatoriysi, Nurobod tumanidagi böğin, oyoq oğriği kasalliklarini tabiiy suv asosida davolaydigan kurort, Samarqand tumanidagi Oğalik kişloğida va Samarqand ş.dagi dam oliş uylari va b. mavjud.
Sport. Sv. sportçilari sportning köplab turlari böyiça har xil darajadagi musobaqalarda iştirok etmoqdalar (kuraş, çim ustida xokkey, voleybol, futbol, tennis, boks va b.). Samarqand sportçilari 2003 y. davomida xalqaro va respublika musobaqalarida jami 88 oltin, 153 ta kumuş va 106 ta bronza medallariga sazovor böldilar. Viloyatda zamonaviy sport inşootlaridan 41 stadion, 9 suziş havzasi, 486 sport zallari, turli darajadagi musobakalar ötkaziladigan 49 tennis korti, 4349 sport maydonçasi mavjud. S.v.da 42 bolalar va ösmirlar sport maktabida 47 mingdan ortiq öquvçi sportning 27 turi böyiça ta'lim oldi (2003). Viloyatda 1930 jismoniy tarbiya jamoalari faoliyat körsatadi. Sport soğlomlaştiriş jamoalarida 803 mingdan ziyod kişi şuğullanadi. Joriy yidda viloyatda 124 dan ziyod sport inşootlari qurildi. Kuraş böyiça xalqaro turnir, respublika miqyosida 17 ta sport musobaqalari ötkazildi. 2004 y.da viloyatda «Universiada—2004» ötkazilişi munosabati b-n bir qança sport majmualari bunyod etilmoqda.
Adabiyoti. Samarqand kad. zamonlardan boşlab adabiyotşunos olim va şoirlarning vatani sifatida maşhur. Asrlar davomida Samarqand adabiy hayotining öziga xos kator xususiyatlari şakllandi. Ulardan biri turkiy va fors-tojik tilida sözlaşuvçi özbek va tojik xalqdari madaniy va adabiy an'analarining KÖşilib ketişidir. Bu, öz navbatida, badiiy ijodda ikki tillilik — zullisonaynlikni yuzaga keltirdi. Agar 8-a.ga qadar suğdiyturkiy yetakçi örinni egallagan bölsa, 7—10- a.larda forsiyarabiy tillarda ijod qilindi. 11-a.dan boşlab esa, fors-tojik va turkiyözbek tillarida asarlar yaratildi. 15-a.dan keyingi davrlarda fors-tojik, turkiyözbek va arab tillari aralaşmasida ijod qilinganligini ham köriş mumkin. Ikki tilda ijod kiliş keyinçalik Samarqand adabiy hayotida asosiy örin egalladi. Samarqand adabiy hayotini şakllantirişda Abulyanbağiy Samarqandiy, Xuraymiy Suğdiy Samarqandiy (8—9-a. lar), Abu Hafz Suğdiy Samarqandiy, Abu Abdullo Rudakiy (9—10-a.lar), Adib Ahmad Yugnakiy kabilarning örni katta. Samarqand adabiy muhitining namoyandalari: Muhammad Zahiri Samarqandiy, Hakim Sözaniy Samarqandiy, Mavlono Sakkokiy, Ahmad Hojibek Vafoiy, Mirzobek Samarqandiy, Mirzoxöja Suğdiy, Riyoziy Samarqandiy, Zulfiqor Fakiriy Samarqandiy, Fitrati Zardözi Samarqandiy (15—17-a.lar), Sodik Samarqandiy, Yoqub Samarqandiy, Junaydullo Xoziq, Bazmiy, Ziyrakiy Samarqandiy, (18—19-a.lar), Dabiriy, Said Ahmad Vasliy, Hodiy Samarqandiy, Muhammad Olim Samarqandiy, Hoji Sobir Samarqandiy, Said Ahmad SiddiqiyAjziy, Mahmudxöja Behbudiy, Abdulkarim Sipandiy, Saidrizo Alizoda, Abdujalil Pisandiy, Ibrohim Jur'at, Tuğral, Fikriy (19—20-a.lar) singari özbek va tojik adabiyoti uçun birday xizmat qilgan şoirlar jonbozlik körsatdilar. Samarqand adabiy hayotining şuhratida boşqa ölkalardan kelib qolgan adabiyotşunos va şoirlarning ham xizmati bor. Umar Hayyom (Nişopur), Sa'diy Şeroziy, Kamol Xöjandiy, Zamahşariy (Xorazm), Yusuf Badeiy Andijoniy, Mavlono Safo Andijoniy, Muhammad Badaxşiy, Mavlono Ismat Buxoriy, Xayoliy Buxoriy, A'loi Şoşiy, Şayxim Suhayliy (Hirot), Said Nasafiy (Qarşi), Turdi Faroğiy (Buxoro), Kamoliddin Binoiy (Hirot), Muhammad Solih (Xorazm), Zayniddin Maxmud Vosifiy (Hirot), Zahiridsin Muhammad Bobur (Andijon) kabilarning nomlari dunyoga tanilgan. Ularning ijodiga
Samarqand adabiy muhiti ham öz ta'sirini körsatgan. Samarqanddan yetişib çiqqan Nizomiy Aruziy Samarqandiy (12-a.) özining «Majma'unnavodir» «Çahor maqola» asari b-n şoir va adabiyotşunos olim sifatida şuxrat qozonib, asari köp tillarga tarjima kilinib naşr etilgan. Samarqand adabiy hayotida, ayniqsa, Abdurahmon Jomiy va Alişer Navoiyning benazir örni bor. Abdurahmon Jomiy köp marta bu diyorda bölgan. Uluğbek madrasasida tahsil körgan, Xoja Ahror Vali va b. uluğlar b-n hamsuhbat bulgan. Uning Samarqanddagi hayoti hakida «Mirzo Hamdam» dostoni yaratilgan.
1465—1469 y.lar orasida Samarqandda bulgan Alişer Navoiy maşhur faqih Fazlulloh Abu Laysiy madrasasida ökigan, uni öziga ustoz deb bilgan. Alişer Navoiy Samarqandda Ahmad Hojibek Vafoiy, Mirzobek Samarqandiy, A'loi Şoşiy, Yusuf Andijoniy, Riyoziy Samarqandiylar b-n ijodiy aloqada bölib asarlar yaratgan.
Alişer Navoiyning zamondoşlaridan bölgan Davlatşoh Samarqandiy (15—16-a.lar) «Tazkirat uşşuaro», «Mutribiy (17-a.) «Tazkirat uş şuaro», Muhammadbade' Maleho Samarqandiy (17-a.) «Muzakkir ulashob» tazkiralari b-n adabiyotşunoslikning rivojiga katta hissa qöşdilar. Samarkdndda adabiyetşunoslik tarakdiyotiga Yusuf Sakkokiyning «Miftoh ululum» (13- a.), Sa'diddin Taftazoniyning «Muxtasar ulmaoniy», Said Şarif Jurjoniyning poetikaga oid asarlari katta ta'sir körsatdi. Qozizoda Rumiyning «Şarhi purra», Ali Quşçining «Şarhi «Miftoh ululum», Taftazoniy», Abulqosim Samarqandiyning «Risola alistiorot», «Risola alistiorot alSamarqandiya»kabi asarlari ana şu ta'sir natijasida yuzaga kelib, adabiyotşunoslik ilmining rivojiga turtki böldi. Mavlono Yusuf Andijoniy muammo janriga doir öz risolasini yaratdi. Samarqand madaniy-adabiy hayotiga bevosita Xoja Ahror Valiy (15-a.), Mahdumi A'zam Kosoniy singari naqşbandiya pirlarining ta'siri xam bor. Ular özlarining tariqat, adabiyot va badiiy ijod sohasidagi asarlari b-n adabiyotning taraqqiyotiga munosib hissa qöşdilar. Maxdumi A'zam Kosoniy bir qança boşqa asarlar b-n «Şarhi ğazaliyoti Ubaydullaxon», «Şarhi ruboiyoti Ubaydullaxon» singari risolalarni ham yaratgan. Muhammad Şayboniyxon, Ubaydulloxon (16-a.), adabiy faoliyatida ham Samarqand adabiy hayoti b-n aloqador. 19-a. 2-yarmi — 20-a. boşlarida Samarqandda adabiy hayot yangi taraqqiyot bosqiçiga kötarildi. Bu davrda Abdulkarim Sipandiy, Nazriddin Hodiy, Saidrizo Alizoda, Maxmudxöja Behbudiy, Mirzo Akram Fikriy, Abdujalil Pisandiy, Ibrohim Jur'at, Saidahmad Vasliy, Abdulqodir Şakuriy, Saidahmad Siddiqiy, Hoji Muyin Şukurov, Sadriddin Ayniy, Abdurauf Fitrat va b.ning şe'riy va nasriy asarlarida ma'rifatparvarlik, milliy istiqlol uçun kuraş ğoyalari öz ifodasini topdi. Ayniqsa, Sadriddin Ayniy, Abdurauf Fitratlarning adabiyotşunoslik va adabiyot tarixiga doir tadqiqotlari, nasriy va şe'riy asarlari özbek adabiyotida yangi mavzu, şakl va ğoyalarning örin egallaşiga sabab böldi. Sadriddin Ayniyning «Doxunda», «Qullar», «Esdaliklar» romanlari romannavislikning yangi bir taraqqiy bosqiçi böldi. A. Fitratning «Özbek adabiyoti namunalari» asari mumtoz adabiyotimiz tarixini izçil örganişga bağişlangan dastlabki majmualardan böldi. Samarqand Respublika markaziga aylangan yillarda adabiy hayot jonlandi, ijodiy taşkilotlar yuzaga keldi, şoirlar, yozuvçilar, adabiyotşunos olimlar bu yerga töplandi.
20-a.ning 1-yarmida Ergaş Jumanbulbul öğli, Fozil Yöldoş öğli, Islom şoir Nazar öğli, Pölkan şoir kabi xalq şoirlarining ijodiy faoliyati butun Özbekiston adabiyotining körkiga aylandi. Sadriddin Ayniy, Abdurahmon Sa'diy, Otajon Hoşim, Abdulhamid Majidiy, Hamid Olimjon, Usmon Nosir, Şokir Sulaymon, Oydin Sobirova, Ra'no Uzoqova, Sayd Nazar, Muzayyana Alaviya, Temur Ma'rufiy, Vadud Mahmudiy, Hasan Pölat kabi adabiyotşunos olim, şoir va yozuvçilar Samarqandda yaşab ijod etdilar, adabiy hayotdga faol iştirok etdilar. 20-a.ning 2-yarmi Samarqand adabiy hayotining kötarilişi va yangi ijodkorlar b-n boyiş davri böldi: akad. Vohid Abdullayev, akad. Botir Valixöjayev, prof.lardan R. R. Muqumov, O. Ikromov, S. Mirzayev, N. Şukurov, Ş. Şukurov, S. Sa'diyev, Ş. Xolmatov, R. Orzibekov, M. Muxiddinov, Isroil Mirzayev, Ibodulla Mirzayev va b.; şoirlar: Duşan Fayziy, B. Boyqobilov, Hamida Karimova, Bibisora Turobova, H. Hasanova, H. Bobomurodova, J. Sirojidsinov (Humiy), Olqor Damin, Mardonqul Muhammadqulov, Yodgorbaxşi Isoqov, Haydar Yahyoyev, Rahim Farhodiy, Yazdon Xudoyqulov, Nusrat Rahmatov, Xurşid Davron, M. Boboyev, Azim Suyun, Murod Muhammad Döst va b.; yozuvçilar Bolta Ortiqov, Bobomurod Daminov, Sayd Nazar va b.ning ilmiy va badiiy asarlari adabiyotning taraqqiyotiga munosib hissa bölib qöşiddi.
Milliy istiklol Samarqand adabiy hayotining taraqqiyotini boşlab berdi. Bu davrda adabiyşunoslik qölga kiritgan yutuqlar sifatida Botir Valixöjayevning «Özbek adabiyoti tarixi» (2002), prof. S. Mirzayevning «Hayot va adabiyot (2001), prof. H. Umurovning «Adabiyot nazariyasi» (2002), singari kitoblarini körsatiş joizdir.
S.v.da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilar, rassomlar, me'morlar, jurnalistlar va b.)ning viloyat şö'balari faoliyat körsatmoqda.
Matbuot, radioeşittiriş va televideniyesi. S.v.da 3 viloyat gaz. («Zarafşon», 1917 y.dan çiqariladi, adadi 5000; «Samarqandskiy vestnik», 1917 y.dan çop qilinadi, adadi 1200—1300, «Ovozi Samarqand» tojik tilida 1989 y.dan çiqariladi, adadi 3500), 14 tuman gaz., 1 şahar gaz., («Samarqand») çikadi. Viloyatda, şuningdek, bir qança tarmoq gaz. naşr etiladi. Jami 42 nomdagi gaz. va 9 nomdagi jurnallar çop etiladi.
Samarqandda 1894 y.da dastlabki bosmaxona taşkil etilib, özbek, tojik va rus tillarida badiiy va ilmiy adabiyotlar, kÖllanmalar naşr qilina boşladi. Xususan, 1907—11 y.larda A.Şakuriyning hikoyalar («Jome' ulHikoyot») va şe'rlar (Zubdat ulaş'or) töplamlari, 1914 y. Saidahmad Siddiqiy asari («Mir'oti Ibrat»), 1913 y. tarakkiyparvar pedagoglar I.Rahmatullayev («Rahbari maktab»), Xöja Möyin Şukurov («Rahnamoi savod») alifbolari va b. asarlar naşr etildi. 1904 y. 1 maydan «Samarqand» gaz. çiqariladi. 1917—20y.larda özbek, tojik, rus tillarida bir qança gaz. va jurnallar, ommaviy-siyosiy adabiyotlar naşr etildi.
Samarqandda birinçi radioeşittirişlar 1926 y.dan boşlangan. Sv. radiosi oyiga 30 soatlik hajmda eşittirişlar beradi. Viloyat böyiça telekörsatuvlar 1955 y.dan boşlangan. 1991 y.dan Samarqand ş. televideniyesi faoliyat körsatmoqda.
Me'moriy yodgorliklari. S.v. madaniy, tarixiy va me'moriy yodgorliklarga boy. Samarqand ş.dagi Şohizinda me'moriy ansambli, Bibixonim jome masjidi, Registon maydonidagi me'moriy majmua, Amir Temur maqbarasi, Uluğbek rasadxonasi va b. butun dunyoga maşhur.
Viloyatda 291 me'moriy, 1452 arxeologik, 36 tarixiy, 188 monumental san'at va haykaltaroşlik yodgorligi bor. S.v.dagi me'moriy yodgorliklardan Kattaqörğondagi Qalandarxona masjidi (1909—10 y.lar), Okdaryo tumanidagi Maxdumi A'zam me'moriy majmuasi (16—20-a.lar), Paxtaçi tumanidagi Imom Bahri ota maqbarasi (15— 16-a. lar), Nurobod tumani Tim qişloğidagi Arabota maqbarasi (977 y.), Payariq tumani Xartang qişloğidagi Imom Buxoriy yodgorlik majmui, Samarqand ş. atrofida Xoja Abdi Birun me'moriy ansambli (15—18-a.lar), Xoja Axror me'moriy majmui (15—20-a.lar), Nodir Devonbegi madrasasi (1630—31y.lar) va b. saqlanib qolgan.
Mustaqillik yillarida madaniy merosni tiklaş, tarixiy va me'moriy yodgorliklarni ta'mirlaş işlariga Özbekiston hukumati tomonidan katta e'tibor berilmoqda. Özbekiston prezidenta I.A.Karimovning taşabbusi b-n S.vdagi Xartang qişloği yaqinida Imom alBuxoriy yodgorlik majmui öz örnida qayta tiklandi, şuningdek, Samarqand ş.dagi Imom Abu Mansur alMoturidiy maqbarasi, Samarqand ş. yaqinidagi Dahbed qişloğida Maxdumi A'zam masjidlari va b. töla ta'mirlandi.
472—473betlar orasidagi Samarqand viloyatining tabiiy va iqtisodiy rangli xaritasiga q.
Ad.: Karimov I.A. , Özbekiston 21 asrga intilmoqda, T., 1999; Özbekiston Respublikasi iqtisodiyoti, T., 1998; Özbekiston Respublika™, T., 2002; Buryakov Yu.F., Saidov K.S., Töxliyev I.S, Şevçenko L.S, Samarqand asrlar bösağasida, T., 2001; Rtveladze E., Musulmanskiye svyatini Özbekistana, 1996;
Toşpölat Jumaboyev, Orzimurod Rahmatullayev, Qobiljon Tohirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМАРҚАНД ВИЛОЯТИ - ЎзР таркибидаги вилоят. 1938 й. 15 янв.да ташкил этилган. Шим. ва ғарбдан Навоий вилояти, жан.дан Қашқадарё, жан. шаркдан$ Жиззах вилояти б-н чегарадош. РЙайд. 16,8 минг км2. Аҳолиси 2824,9 минг киши (2004). Таркибида 14 туман (Булунғур, Жомбой, Иштихон, Каттақўрғон, Нарпай, Нуробод, Оқдарё, Пайариқ, Пастдаргом, Пахтачи, Самарқанд, Тойлок, Ургут, Қўшработ) (туманлар ҳақида алоҳида мақолаларга қаранг; мас, Булунғур тумани), 11 шаҳар (Булунғур, Жомбой, Жума, Иштихон, Каттакўрғон, Нуробод, Оқтош, Пайариқ, Самарқанд, Ургут, Челак), 12 шаҳарча (Даҳбед, Зиёвуддин, Ингичка, Кимёгарлар, Лойиш, Митан, Мирбозор, Пайшанба, Сув Ҳовузи, Фарҳод, Хишров,Чархин), ва 125 та қишлоқ фуқаролари йиғини бор. (2004). Маркази — Самарқанд ш.
Табиати. С.в. ПомирОлай тоғларининг ғарбий чеккасида, Зарафшон дарёсининг ўрта қисмида жойлашган. Рельефи, асосан, кенглик бўйлаб чўзилган ва шим.дан Туркистон тоғ тизмаларининг тармоқлари (Нурота тоғи, бал. 2169 м), Оқтоғ, 2003 м, жан. дан Зарафшон тог тизмалари б-н ўралган Зарафшон дарёси водийсидан иборат. Водий шаркдан (750—800 м) ғарбга қараб (350 м) пасайиб боради. Водийдан шим.га ва жан. га томон қия текисликлар жойлашган ва тогларга яқинлашганда адирлар бошланади. Зарафшон тизмаси (ғарбий қисми) жан. да Қашқадарё вилояти б-н бўлган чегара бўйлаб чўзилади. Бу тизма (2388 м), асосан, палеозойнинг кристалли сланецлари ва оҳактошларидан таркиб топган. Ғарбга томон тизма астасекин пасаяди ва Каттақўрғон жан.да пастбаланд тепаликлардан иборат текислик б-н қўшилиб кетади. Асосан, қумтош, сланец ва магматик жинслардан ташкил топган Нурота тоғи бир нечта йирик орографик бирликларга парчаланиб кетган. Фойдали қазилмалардан олтин, кумуш, вольфрам рудаси (Ингичка), флюорит, кварц, оҳактош, гранит, мергель, гипс, бентонит гили, абразив материаллар, минерал бўёклар, мармар (Омонқўтон, Ғозғон, Жом), корунд конлари (Нуротанинг жан.шаркида); минерал булоқлар бор. Иклими континентал, қуруқ иқлим. Булутли кунлар кам бўлади. Текисликларда қиш илиқ. Янв.нинг ўртача т-раси шим.да —2°, тоғларда —4,8°. Ёзи иссиқ. Июлнингўртача т-раси 25,9°— 27,8°, энг паст тра —32°, энг юқори тра 42° (Каттақўрғон). Ўртача йиллик ёғин 282— 459 мм. Ёғиннинг 80% киш ва баҳорда ёғади. Қор 16—20 кунгина сақланади. Вегетация даври 324—334 кун. Баланд кўтарилган сари тра пасаяди. Иклим шароити ва сугориш С.в.да пахта, тамаки, шафтоли, ўрик, узум, анжир, анор етиштириш учун қулай.
Асосий дарёси — Зарафшон. Вилоят ҳудудидаги қисмининг уз. 193 км. Теваракатрофдаги тоғлардан оқиб тушган сойлар суғоришга сарфлангани учун Зарафшонга етмасдан тугайди. Дарғом, Нарпай (54 км), Ўнг қирғоқ (64 км), Чап қирғоқ (169,3 км), Марказий магистрал (39,5 км), Зарафшон, Эски Анҳор каналлари ва Каттақўрғон сув омборидан ҳам экинларни суғоришда фойдаланилади. Вилоятнинг жан.ғарбий қисмида оқадиган сойлар езда қуриб қолади. Тупроғи асосан, бўз тупроқ. Текисликлар ва 500 м гача баландликлардаги тоғ этакларида сурқўнғир оч бўз тупроклар (суғориладиган ерларда ўтлоқи бўз тупроқлар), 1500—1700 м баландликда тўқ бўз тупроклар, чўл зонасида қумоқ, тақир, бўзкўнғир тупроклар ва шўрхоклар тарқалган. Ёнғоқзорлар ва арчазорларда қўнғир тупроклар, янада баландроқ қорамтир тупроклар бўлиб, ундан юкррида тоғўтлоки тупроклар учрайди.
Ёввойи ўсимликлардан чала чўл ва чўл ўсимликлари асосий ўринни эгаллайди. Тоғ ён бағирларига яқин текисликларда шувок, эфемерлар (ранг, кўнғирбош ва б.) ўсадиган ўтлоқлар бор. Даре водийларида, даштларда, шўрагалофит ўсимликлар усади; Зарафшон дарёси водийсида терак, жийда, тол, туранғил, маймунжон, юлғун, оқгикан тўқайзорлари бор. Тоғларда 1100—2700 м баландликда писта, бодом, тошлоқ ён бағирларида арчазорлар учрайди. Самарқанд яқинидаги Омонқўтонда ёнғоқзорлар бор. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, чиябўри, бўри, текисликларда жайран, тоғларда қўнғир айиқ, дарё сувсари, қушлардан тустовуқ, туводоғ, тоғларда каклик, дарёларда баликлар учрайди.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, украин, озарбайжон, арман, корейс, белорус, татар, месхети турклари, яҳудийлар, лўлилар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 168 киши. Аҳоли вилоятнинг суғориладиган ерларида зич (1 км2га 340—512 киши) жойлашган, чўл ва тоғ ҳудудида сийрак (1 км2га 20—40 киши). 732,3 минг киши шаҳарда, 2092,6 минг киши қишлокда яшайди.
Хўжалиги. Вилоят ялпи ички маҳсулот ҳажми бўйича Тошкент ш., Фарғона, Тошкент ва Андижон вилоятларидан кейин 5ўринни эгаллайди. С.в. Ўзбекистон саноати маҳсулотининг 5%, қ.х. маҳсулотларининг 1,3%, мол айланишининг 8,6%, пуллик хизмат кўрсатиш ҳажмининг 7,9% ни беради.
Вилоятни электр энергияси б-н Толлиғулон, Иртешар, Хишров ГЭСлари ҳамда қисман Навоий иссиқлик электр станцияси таъминлайди. Ургут туманида Суғдиёна ГЭС қурилмоқда. Вилоят ҳудудида фойдали казилмалардан нодир металлар (Инги4ка кони), бинокорлик материаллари (мармар, оҳактош, гранит, мергель, графит) топилган. Омонқўтон ва Жомда мармар Казиб олинмоқда.
Саноати кўп тармокли. Озиқовқат, енгил, машинасозлик, кимё саноати ривожланган. Қурилиш материаллари и.ч. ҳам салмоқли ўрин тутади. Озиқовқат саноати вилоят ялпи саноат маҳсулотининг 31,8%, енгил саноат маҳсулоти 22,6%, аралашем и.ч. 18,9%, машинасозлик ва металлсозлик 8,4% ни ташкил килади.
Вилоятда лифтсозлик, киноаппаратура и.ч., чой қадоклаш, совиткич, автомобилсозлик, тамаки ферментация корхоналари бор. Кейинги йилларда ипгазлама и.ч. ривожланмоқда. МустаКиллик йилларида вилоят иқтисодиёти ўз йўналишини тубдан ўзгартирди. Мавжуд барча корхоналар давлат тасарруфидан чиқарилиб мулкчиликнинг ўзгача шаклига кириб бормоқда. Аксарият йирик ва ўрта корхоналар негизида акциядорлик жамиятлари ташкил этилди.
Вилоятда мулкчиликнинг барча турига оид 80 та асосий саноат корхонаси бор, уларда 41,6 минг ишчи ва муҳандистехник ходим ишлайди. Мустақиллик йилларида вилоят саноат маҳсулот и.ч. ҳажми (солиштирма нарҳда) 1,5 маротаба кўпаяди. Вилоятда 2002 й.да 2,1 млн. м2 шойи газлама, 113 минг м ипгазлама, 14—15 мингтўсимлик ёғи, 72 минг т пахта толаси, 12— 13 минг т тамаки маҳсулотлари ишлаб чиқарилди. Асосий саноат корхонала ри Самарқанд ш.да жойлашган. Бунга ‘ оғир саноат корхоналаридан: тракторлар учун гильзапоршенлар ишлаб чиқарадиган «Алпомиш» машинасозлик з-ди, «Самарқанд тажрибамеханика» з-ди (бурғилаш машиналари), «Кинап» з-ди (киноаппаратура, автомобиллар учун электр асбобускуналари), лифтсозлик, уйрўзғор совиткичлари, мармар, ғишт, асфальтбетон з-длари киради. Самарқанднинг Хишров йўлдош шаҳарчасидаги суперфосфат з-дида фосфат ва аммофос ўғитлар ҳамда сульфат кислотаси ишлаб чиқарилади. Самарқанддаги енгил саноат корхоналаридан: пиллакашлик, шойи тўқиш, трикотаж, тикувчилик, мебель, пойабзал ф-калари ва чинни з-ди мавжуд; озиқовкат саноати корхоналаридан: ун-тегирмон, аралашем, макарон, чой қадоқлаш, сутмой, консерва, вино, коньяк, спиртарақ ва алкоголсиз ичимликлар ҳамда қандолатчилик корхоналари фаолият кўрсатади. Каттақўрғон ш.да пахтачилик машинасозлиги (пахта тозалаш корхоналари учун асбобускуналар ишлаб чиқарилади) з-длари, Жомбой ш.да вилоятдаги энг йирик дон маҳсулотлари к-ти, «Самжинтекс» ип газлама қўшма корхонаси, Булунғурда вино ва ғишт з-длари ишлаб турибди. 1991—2003 й.лардавомидаС.в.да жаҳон андазаси даражасидаги маҳсулотлар ишлаб чиқарувчи 135 қўшма корхона ташкил этилди. Бу корхоналарда 7,8 мингдан ортиқ ишчи ва хизматчи ишлайди. Биргина 2003 й.да 19 та кўшма корхона ишга туширилди. Қўшма корхоналардан энг йириклари: Ўзбекистон — Туркия ҳамкорлигида қурилган «СамКочАвто», Америка—Англия б-н ҳамкорликда ишлаётган «UZBAT» акциядорлик жамияти корхоналари (тамаки маҳсулотлари ишлаб чиқарилади), «Сампластик», Жомбойдаги «Самжинтекс», Ўзбекистон— Германия «Мулиён» (пиво ишлаб чиқарилади), «Самарқанд парранда», Челак ш.даги Ўзбекистан— Россия «Балтимор» (томат пастаси ва кетчуп кайласи ишлаб чиқарилади), Ўзбекистан—Чехия «Прага» (минерал сув қадоқлаш) корхоналаридир.
«СамКочАвто» қўшма корхонасида йилига 400 дан ортиқ замонавий автобуслар ва юк автомашиналари ишлаб чиқарилади. Яқин келажакда бу кўрсаткич янада кўпаяди. Вилоятда 2822 та кичик корхона фаолият кўрсатмоқда (2003).
Св. қадимдан ўзининг хунармандчилиги б-н машхур. Бу ерда шойи ва гилам, сўзана тўқиш, заргарлик, кулолчилик, ёғоч, ганч, тош ўймакорлиги ва б. халқ амалий санъати турлари тараққий этиб келмоқда. Самарқанд нонлари, айниқса, Самарқанд қоғози бутун дунёга машҳур.
7-а.нинг бошларидан — 19нинг 1-ярмигача Самарқандда ишлаб чиқарилган қоғоз, А.Вамберининг ёзишича, Туркистондагина эмас, балки қўшни мамлакатларда ҳам машҳур бўлган. 15-а. да Самарқандда Обираҳмат сувининг жувозларида тайёрланган турли нав қоғозлар б-н савдо қилувчи махсус дўконлар бўлган. О.Г.Большаков асарларида Самарқанд қадимдан қоғоз и.ч.га ихтисослашган ва уни тараққий этганлигини ёзади. Самарқанд қоғози номи б-н машҳур бўлган қоғоз шаҳарда эмас, балки унинг атрофида жойлашган хунармандчилик устахоналарида ишланган. Бобурнинг ёзишича, «Қоғоз тегирмонларининг барчаси Конигилдан келур. Андоқким Кони гил Сиёҳиоб дарёси яқосинда жойлашган. Дунёда энг яхши қоғоз Самарқанддан келтириладур». Қоғоз шаҳар бозорларида сотилган, ҳатто узоқ юртлардан келган савдогарлар ҳам уни сотиб олишган.
Самарқанд қоғози қоғоз ватани бўлган Хитойда ҳам машҳур бўлган. Қуръон, Ҳадис, Хамса, Шоҳнома каби асарлар олий нав қоғозда битилган. Самарқандда тайёрланган қоғознинг энг сараси — қоғози султоний деб юритилган. Қоғозгар усталар (қоғоз тайёрловчи бош уста — қоғозгар, оҳорловчи уста — муҳркаш деб аталган) муайян ташкилотга бирлашган ҳолда ишлашган. Мас, шундай ташкилотлардан бирига Хожа Аҳрор бошчилик қилган. Самарқанд бозорларида «қоғоз бозори» деб юритиладиган расталар бўлган. Ҳунармандлар ўз билимларини сир саклашган. Улар содда ишланган асбоб ускуналари ва билимларини авлоддан авлодга қолдириб келганлар. Ҳоз. кунда Самарқанд ҳунармандлари қад. Самарқанд қоғози шуҳратини янгидан тиклаш мақсадида илмий изланишлар ва тажриба ишларини ўтказмоқдалар.
Қишлоқ хўжалиги кўп тармоқли. Св. республика агроиқтисодиётида муҳим ўринни эгаллайди. Вилоят хўжаликларида мамлакатда етиштирилган қ.х. маҳсулотларининг қарийб 1/10 қисми тайёрланади. Етакчи тармоқлар — деҳқончилик ва чорвачилик. Пахтачилик, ғаллачиликдан ташқари боғдорчилик, токчилик, сабзавот ва полиз маҳсулотлари, тамаки етиштириш анча ривожланган. С.в. узумчилик бўйича Тошкент вилояти б-н биргаликда Узбекистонда етакчи ҳисобланади.
Вилоятнинг жами экин майдонлари 442 минг га (шу жумладан, 183 минг га ер лалмикор) (2004), шунинг 147 минг гектарига ғалла экилади (шундан 70 минг га ер лалмикор) (С.в. ғалла етиштириш бўйича Ўзбекистонда 2ўринда). 103 минг га ерга пахта, 19,8 минг га ерга сабзавот ва полиз экинлари, 10,3 минг га ерга картошка, 13 минг га ерга тамаки, 35,2 минг га ерга ем-хашак экинлари экилади. Боғлар 19,9 минг га, тутзорлар 7,8 минг га, токзорлар 26,4 минг га ни эгаллайди. 801,7 минг гектар ер яйловлар б-н банд. Самарқанд ш. атрофида, хусусан, Тойлоқ ва Самарқанд туманларида шаҳар атрофи қ.х. яхши ривожланган. Вилоят қ.х. да 200 ширкат, 8,6 минг фермер хўжалиги, 10 акциядорлик жамияти фаолият кўрсатади.
С.в.даги барча шахсий ва жамоа хўжаликларида 877,3 минг қорамол (шундан 404,9 минг сигир) ҳамда 1031,6 минг қўй ва эчки, 2327,2 минг парранда, 15,1 минг от боқилади (2003). Бир йилда етиштириладиган қоракўл тери 60 мингдан зиёд (2002), пилла 1459 т ни ташкил этади (2003).
Транспорти. Вилоятда барча турдаги транспорт воситалари яхши ривожланган. Ўзбекистон ҳудудида биринчи т.й. 1888 й. Фороб станциясидан (Туркманистон) Самарқандгача қурилган. С.в. ҳудудидан Тошкент—Туркманбоши, Тошкент—Душанба, Самарқанд—Қарши, Тошкент— Учқудуқ— Қўнғирот т.й.лари ўтган. Вилоят ҳудудидан ўтган т.й.нинг (жами уз. 287,7 км) 50 км электрлаштирилган. 2003 й. 30 дек.дан йўловчилар ташувчи Тошкент— Самарқанд электрпоезди қатнови йўлга кўйилди. С.в. ҳудудидан Катта Ўзбекистон тракти, Зарафшон— Самарқанд—Бухоро—Туркманобод автомобиль йўллари ўтади. Вилоятдаги қаттиқ қопламали йўлларнинг уз. 4,1 минг км.
Самарқанд ш.даги халқаро аэропортти Тошкент ш. оркали дунёнинг турли мамлакатлари б-н боғланган.
Маданиймаориф, соғлиқни сақлаш ва спорт. 2003/2004 ўкув йилида С.в.да 1195 умумий таълим мактабида 745,8 минг ўқувчи таълим олди. 1998—2003 й.ларда 47 касб-ҳунар коллежи ва 2 академик лицей янги қурилиш ва реконструкция килиш ҳисобига фойдаланишга топширилди. 47 касбхунар коллежида 32400 ўқувчи, 2 академик лицейда 1428 ўқувчи таълим олди. Вилоятдаги мавжуд 22 техникумдан 14 таси ва 44 ҳунартехника билим юртидан 23 таси касб-ҳунар коллежларига айлантирилди. Вилоятдаги жами 8 ўрта махсус билим юртида 14,7 минг ўқувчи ўқийди. 6 олий ўқув юрти (унт, тиббиёт, иқтисодиёт ва сервис, қ.х., меъморликқурилиш, чет тиллари интлари)да 19,1 минг талаба билим олмоқда.
Вилоятда Ўзбекистон ФАнинг Самарқанд бўлими, Қоракўлчилик, Исаев номидаги Тиббиёт паразитология, ветеринария илмий тадқиқот интлари фаолият кўрсатмоқда.
С.в.да Самарқанд давлат бирлашган тарихиймеъморий музейқўриқхонаси таркибидаги 8 музей [шу жумладан,Самарқанднинг барпо этилиш тарихи (Афросиёб) музейи, Республика маданият ва санъат тарихи музейи, С.Айний уй-музейи, ўлкашунослик, Алишер Навоий номидаги СамДУ музейлари ва б.] мавжуд. Мусиқа ва драма театри, А.П. Чехов номидаги рус драма театри, Самарқанд қўғирчоқ театри ва Каттақўргонда Мажидий номидаги драма театри фаолият кўрсатади. Вилоятда 744 жамоат кутубхонаси (5619,7 минг китоб), 320 маданият уйи, 9 маданият ва истироҳат боги, ёшлар маркази, 1625 бадиий ҳаваскорлик жамоалари бор. Пастдарғом туманидаги Жума ш.да Ўзбекистон—Корея хусусий санъат коллежи фаолият кўрсатмоқда (2003).
Самарқанд мусика маданияти қадимдан туркий ва форсийзабон халқлари анъаналарининг ўзаро яқинлиги б-н ажралиб туради. Бу адабиёт б-н бирга мусиқа санъатига ҳам хос бўлган (мас, қўбиз, ётуғон, уд, чанг, най, танбур каби созлар ижрочилиги, маком анъаналари ва б.). Мусиқа ижоди б-н созанда, хонанда ва бастакорлар қатори Самарқандда шоир ва олимлар ҳам шуғулланган. Mac, форс мумтоз шеърияти асосчиларидан Абу Абдулло Рудакий ажойиб мусиқачи ҳам бўлган, бир неча созни мукаммал ўзлаштириб ашула ҳам айтган. Жаҳоннинг энг машхур олимларидан ва давлат арбоби Улуғбек мусиқа билимдони ҳисобланган, бир неча усул («Шодиёна», «Усули бахри», «Усули равон» ва б.)ни яратган.
Самарқанд мусиқаси (бошқа санъатлар қатори), айниқса, Амир Темур ва Темурийлар даврида кенг ривож топди. Соҳибқирон буйруғига биноан, пойтахтга давлатнинг барча ҳудудларидан санъат ва илм вакиллари (жумладан, моҳир созанда, хонанда, бастакор ва мусиқашунослар) таклиф этилган. Улар қаторида машҳур мусикашунос Абдулқодир Мароғий (14—15-а.лар) ҳам бўлган. Шу даврдан бошлаб Самарқандда мусика шоир ва санъаткорлар мажлисларида, шунингдек, мадрасалар ҳаётида кенг ўрин тутади. Самарқандда 15-а.да мусиқа маданияти янада ривож топди. Манбаларда кўплаб созанда, хонанда, бастакор ва мусиқашуносларнинг номлари қўрсатилган (Хожа Абдулқодир Мароғий б-н бир қаторда Амир Али Акбар Самарқандий, Боқий Жарроҳ Самарқандий, Султан Муҳаммад Удий Самарқандий, Хожагии Самарқандий, Табиб Мавлоно Ҳасан Самарқандий, Хожа Муҳаммад ибн Абдулҳасан Самарқандий ва б.). Ўша даврдаёқ, Самарқандда уд, қонун, чанг, ғижжак, танбур, дутор, рубоб, най, қўбиз, руд, балабон, сурнай, карнай, ноғора, доира кенг қўлланилган.
Ҳожи Абдулазиз Абдурасулов (1852— 1936) мақом йўллари, ўзбек ва тожик халқ ашулаларининг моҳир ижрочиси, созанда ва бастакор сифатида танилган. У б-н бирга Левича Ҳофиз, Кори Ёкуб, Камол ҳофиз, Маърифатхон, Максадча ва б. хонанда ва созандалар, яллачи, аскиячи ва рақкрс Ҳожи Қурбон фаолият кўрсатган. Самарқандда илк бор (1947 й.да) театр санъатига кадам қўйилган. Самарқанд пойтахтлик даврида, 1925 й.дан М.Мироқилов раҳбарлигидаги Ўзбек давлат сайёр намуна труппаси (1927 й.дан М.Уйғур раҳбарлигидаги марказий Драма труппаси), 1929 й.дан М.Қориёқубов раҳбарлигидаги Ўзбек Давлат мусиқали театри ўз фаолиятини бошлаган.
Шунингдек, Самарқандда 1928 й.дан Ўзбек мусиқа ва хореография (санъатшунослик) илмий тадқикот ин-ти ишлади. Бу ерда М. Ашрафий, Т. Содиков, М.Бурхонов, Ш.Рамазанов ва б. таълим олган. 1945 й.дан ташкил этилган Самарқанд давлат мусиқа юрти (ҳоз. Ҳожи Абдулазиз Абдурасулов номидаги Самарқанд давлат санъат коллежи) да З.Ҳақназаров, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби Ф.Ёқубжонов, Т. Сайфиддинов, М. Мавлонов ва б. таълим олишган. 1964 й.да Мухтор Ашрафий раҳбарлигида Самарқанд опера ва балет театри ташкил қилиниб, махсус қурилган янги бинода иш бошлаган. Бастакорлардан Ш. Соҳибов, Ш. Акрамовларнинг, хонандалардан Г. ва М.Муллақандов, М.Толмасов, балетмейстер И.Оқилов ва б.нинг фаолияти Самарқанд б-н боғлиқ.
Кейинги даврда Самарқандда халқ артистлари А.Жўраев, Ш.Мейлиева, В.Шлейкин, К.Муслимова, О.Мавлонова ижод қилишган, шунингдек, Самарқанд заминида С. Жалил, Д.Сафоев, И. Нурмонов, Б.Йўлдошев каби санъат арбоблари; Н. Абдуллаева, М. Мавлонов, А.Эргашев, Т. Қурбонов, Т. Сайфиддинов каби халқ артистлари, хонандалар С. Сафтарова, Э. Ҳайдаров, бастакор Р. Ҳамроқулов ва б. етишиб чиккан. Самарқандда 1978, 1983 ва 1987 й.ларда Ўрта ва Яқин Шарқ анъанавий мусиқасига бағишланган халқаро мусиқа анжуманлари, 1997 й.дан бошлаб «Шарк тароналари» халқаро фестивали ўтказилмоқда.
Соғлиқни сақлаш . Вилоятда 111 касалхона (14,7 минг ўрин), 579 поликлиника, амбулатория ва б. тиббий муассасалар (1 сменада 36,0 минг кишини қабул қилиш қувватига эга), 208 аёллар консультацияси, 187 болалар поликлиникаси ва амбулаторияси, 311 қишлоқ врачлик пункти, 444 фельдшеракушерлик пункти, 21 қишлоқ участка касалхонаси ва амбулаторияда ихтисослаштирилган даволаш марказлари ташкил этилган. Ушбу тиббий муассасаларда 4,4 минг врач, 17 минг ўрта тиббий ходим ишлайди.
Вилоят шошилинч тиббий ёрдам маркази Республикада биринчи бўлиб ишга туширилди ва асбобускуналар, қаттиқ ва юмшоқ жиҳозлар ҳамда кадрлар б-н таъминланди. Марказнинг туманлардаги филиалларидан 14 таси ишга туширилди ва фаолият кўрсатмоқда. 2003 й.да 39 қишлок врачлик пунктлари ишга туширилди. Вилоятда тиббиёт муассасаларининг 18 таси ўз-ўзини қисман молиялаштиришга ўтказилди.
Вилоятда 9 санаторий ва дам олиш уйлари шу жумладан, Нурбулок санаторийси, Нуробод туманидаги бўғин, оёқ оғриғи касалликларини табиий сув асосида даволайдиган курорт, Самарқанд туманидаги Оғалик кишлоғида ва Самарқанд ш.даги дам олиш уйлари ва б. мавжуд.
Спорт. Св. спортчилари спортнинг кўплаб турлари бўйича ҳар хил даражадаги мусобақаларда иштирок этмоқдалар (кураш, чим устида хоккей, волейбол, футбол, теннис, бокс ва б.). Самарқанд спортчилари 2003 й. давомида халқаро ва республика мусобақаларида жами 88 олтин, 153 та кумуш ва 106 та бронза медалларига сазовор бўлдилар. Вилоятда замонавий спорт иншоотларидан 41 стадион, 9 сузиш ҳавзаси, 486 спорт заллари, турли даражадаги мусобакалар ўтказиладиган 49 теннис корти, 4349 спорт майдончаси мавжуд. С.в.да 42 болалар ва ўсмирлар спорт мактабида 47 мингдан ортиқ ўқувчи спортнинг 27 тури бўйича таълим олди (2003). Вилоятда 1930 жисмоний тарбия жамоалари фаолият кўрсатади. Спорт соғломлаштириш жамоаларида 803 мингдан зиёд киши шуғулланади. Жорий йидда вилоятда 124 дан зиёд спорт иншоотлари қурилди. Кураш бўйича халқаро турнир, республика миқёсида 17 та спорт мусобақалари ўтказилди. 2004 й.да вилоятда «Универсиада—2004» ўтказилиши муносабати б-н бир қанча спорт мажмуалари бунёд этилмоқда.
Адабиёти. Самарқанд кад. замонлардан бошлаб адабиётшунос олим ва шоирларнинг ватани сифатида машҳур. Асрлар давомида Самарқанд адабий ҳаётининг ўзига хос катор хусусиятлари шаклланди. Улардан бири туркий ва форс-тожик тилида сўзлашувчи ўзбек ва тожик халқдари маданий ва адабий анъаналарининг КЎшилиб кетишидир. Бу, ўз навбатида, бадиий ижодда икки тиллилик — зуллисонайнликни юзага келтирди. Агар 8-а.га қадар суғдийтуркий етакчи ўринни эгаллаган бўлса, 7—10- а.ларда форсийарабий тилларда ижод қилинди. 11-а.дан бошлаб эса, форс-тожик ва туркийўзбек тилларида асарлар яратилди. 15-а.дан кейинги даврларда форс-тожик, туркийўзбек ва араб тиллари аралашмасида ижод қилинганлигини ҳам кўриш мумкин. Икки тилда ижод килиш кейинчалик Самарқанд адабий ҳаётида асосий ўрин эгаллади. Самарқанд адабий ҳаётини шакллантиришда Абулянбағий Самарқандий, Хураймий Суғдий Самарқандий (8—9-а. лар), Абу Ҳафз Суғдий Самарқандий, Абу Абдулло Рудакий (9—10-а.лар), Адиб Аҳмад Югнакий кабиларнинг ўрни катта. Самарқанд адабий муҳитининг намояндалари: Муҳаммад Заҳири Самарқандий, Ҳаким Сўзаний Самарқандий, Мавлоно Саккокий, Аҳмад Ҳожибек Вафоий, Мирзобек Самарқандий, Мирзохўжа Суғдий, Риёзий Самарқандий, Зулфиқор Факирий Самарқандий, Фитрати Зардўзи Самарқандий (15—17-а.лар), Содик Самарқандий, Ёқуб Самарқандий, Жунайдулло Хозиқ, Базмий, Зийракий Самарқандий, (18—19-а.лар), Дабирий, Саид Аҳмад Васлий, Ҳодий Самарқандий, Муҳаммад Олим Самарқандий, Ҳожи Собир Самарқандий, Саид Аҳмад СиддиқийАжзий, Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдулкарим Сипандий, Саидризо Ализода, Абдужалил Писандий, Иброҳим Журъат, Туғрал, Фикрий (19—20-а.лар) сингари ўзбек ва тожик адабиёти учун бирдай хизмат қилган шоирлар жонбозлик кўрсатдилар. Самарқанд адабий ҳаётининг шуҳратида бошқа ўлкалардан келиб қолган адабиётшунос ва шоирларнинг ҳам хизмати бор. Умар Ҳайём (Нишопур), Саъдий Шерозий, Камол Хўжандий, Замаҳшарий (Хоразм), Юсуф Бадеий Андижоний, Мавлоно Сафо Андижоний, Муҳаммад Бадахший, Мавлоно Исмат Бухорий, Хаёлий Бухорий, Аълои Шоший, Шайхим Суҳайлий (Ҳирот), Саид Насафий (Қарши), Турди Фароғий (Бухоро), Камолиддин Биноий (Ҳирот), Муҳаммад Солиҳ (Хоразм), Зайниддин Махмуд Восифий (Ҳирот), Заҳиридцин Муҳаммад Бобур (Андижон) кабиларнинг номлари дунёга танилган. Уларнинг ижодига
Самарқанд адабий муҳити ҳам ўз таъсирини кўрсатган. Самарқанддан етишиб чиққан Низомий Арузий Самарқандий (12-а.) ўзининг «Мажмаъуннаводир» «Чаҳор мақола» асари б-н шоир ва адабиётшунос олим сифатида шухрат қозониб, асари кўп тилларга таржима килиниб нашр этилган. Самарқанд адабий ҳаётида, айниқса, Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийнинг беназир ўрни бор. Абдураҳмон Жомий кўп марта бу диёрда бўлган. Улуғбек мадрасасида таҳсил кўрган, Хожа Аҳрор Вали ва б. улуғлар б-н ҳамсуҳбат булган. Унинг Самарқанддаги ҳаёти ҳакида «Мирзо Ҳамдам» достони яратилган.
1465—1469 й.лар орасида Самарқандда булган Алишер Навоий машҳур фақиҳ Фазлуллоҳ Абу Лайсий мадрасасида ўкиган, уни ўзига устоз деб билган. Алишер Навоий Самарқандда Аҳмад Ҳожибек Вафоий, Мирзобек Самарқандий, Аълои Шоший, Юсуф Андижоний, Риёзий Самарқандийлар б-н ижодий алоқада бўлиб асарлар яратган.
Алишер Навоийнинг замондошларидан бўлган Давлатшоҳ Самарқандий (15—16-а.лар) «Тазкират ушшуаро», «Мутрибий (17-а.) «Тазкират уш шуаро», Муҳаммадбадеъ Малеҳо Самарқандий (17-а.) «Музаккир уласҳоб» тазкиралари б-н адабиётшуносликнинг ривожига катта ҳисса қўшдилар. Самаркдндда адабиетшунослик таракдиётига Юсуф Саккокийнинг «Мифтоҳ улулум» (13- а.), Саъдиддин Тафтазонийнинг «Мухтасар улмаоний», Саид Шариф Журжонийнинг поэтикага оид асарлари катта таъсир кўрсатди. Қозизода Румийнинг «Шарҳи пурра», Али Қушчининг «Шарҳи «Мифтоҳ улулум», Тафтазоний», Абулқосим Самарқандийнинг «Рисола алистиорот», «Рисола алистиорот алСамарқандия»каби асарлари ана шу таъсир натижасида юзага келиб, адабиётшунослик илмининг ривожига туртки бўлди. Мавлоно Юсуф Андижоний муаммо жанрига доир ўз рисоласини яратди. Самарқанд маданий-адабий ҳаётига бевосита Хожа Аҳрор Валий (15-а.), Маҳдуми Аъзам Косоний сингари нақшбандия пирларининг таъсири хам бор. Улар ўзларининг тариқат, адабиёт ва бадиий ижод соҳасидаги асарлари б-н адабиётнинг тараққиётига муносиб ҳисса қўшдилар. Махдуми Аъзам Косоний бир қанча бошқа асарлар б-н «Шарҳи ғазалиёти Убайдуллахон», «Шарҳи рубоиёти Убайдуллахон» сингари рисолаларни ҳам яратган. Муҳаммад Шайбонийхон, Убайдуллохон (16-а.), адабий фаолиятида ҳам Самарқанд адабий ҳаёти б-н алоқадор. 19-а. 2-ярми — 20-а. бошларида Самарқандда адабий ҳаёт янги тараққиёт босқичига кўтарилди. Бу даврда Абдулкарим Сипандий, Назриддин Ҳодий, Саидризо Ализода, Махмудхўжа Беҳбудий, Мирзо Акрам Фикрий, Абдужалил Писандий, Иброҳим Журъат, Саидаҳмад Васлий, Абдулқодир Шакурий, Саидаҳмад Сиддиқий, Ҳожи Муйин Шукуров, Садриддин Айний, Абдурауф Фитрат ва б.нинг шеърий ва насрий асарларида маърифатпарварлик, миллий истиқлол учун кураш ғоялари ўз ифодасини топди. Айниқса, Садриддин Айний, Абдурауф Фитратларнинг адабиётшунослик ва адабиёт тарихига доир тадқиқотлари, насрий ва шеърий асарлари ўзбек адабиётида янги мавзу, шакл ва ғояларнинг ўрин эгаллашига сабаб бўлди. Садриддин Айнийнинг «Дохунда», «Қуллар», «Эсдаликлар» романлари романнависликнинг янги бир тараққий босқичи бўлди. А. Фитратнинг «Ўзбек адабиёти намуналари» асари мумтоз адабиётимиз тарихини изчил ўрганишга бағишланган дастлабки мажмуалардан бўлди. Самарқанд Республика марказига айланган йилларда адабий ҳаёт жонланди, ижодий ташкилотлар юзага келди, шоирлар, ёзувчилар, адабиётшунос олимлар бу ерга тўпланди.
20-а.нинг 1-ярмида Эргаш Жуманбулбул ўғли, Фозил Йўлдош ўғли, Ислом шоир Назар ўғли, Пўлкан шоир каби халқ шоирларининг ижодий фаолияти бутун Ўзбекистон адабиётининг кўркига айланди. Садриддин Айний, Абдураҳмон Саъдий, Отажон Ҳошим, Абдулҳамид Мажидий, Ҳамид Олимжон, Усмон Носир, Шокир Сулаймон, Ойдин Собирова, Раъно Узоқова, Сайд Назар, Музайяна Алавия, Темур Маъруфий, Вадуд Маҳмудий, Ҳасан Пўлат каби адабиётшунос олим, шоир ва ёзувчилар Самарқандда яшаб ижод этдилар, адабий ҳаётдга фаол иштирок этдилар. 20-а.нинг 2-ярми Самарқанд адабий ҳаётининг кўтарилиши ва янги ижодкорлар б-н бойиш даври бўлди: акад. Воҳид Абдуллаев, акад. Ботир Валихўжаев, проф.лардан Р. Р. Муқумов, О. Икромов, С. Мирзаев, Н. Шукуров, Ш. Шукуров, С. Саъдиев, Ш. Холматов, Р. Орзибеков, М. Мухиддинов, Исроил Мирзаев, Ибодулла Мирзаев ва б.; шоирлар: Душан Файзий, Б. Бойқобилов, Ҳамида Каримова, Бибисора Туробова, Ҳ. Ҳасанова, Ҳ. Бобомуродова, Ж. Сирожидцинов (Ҳумий), Олқор Дамин, Мардонқул Муҳаммадқулов, Ёдгорбахши Исоқов, Ҳайдар Яҳёев, Раҳим Фарҳодий, Яздон Худойқулов, Нусрат Раҳматов, Хуршид Даврон, М. Бобоев, Азим Суюн, Мурод Муҳаммад Дўст ва б.; ёзувчилар Болта Ортиқов, Бобомурод Даминов, Сайд Назар ва б.нинг илмий ва бадиий асарлари адабиётнинг тараққиётига муносиб ҳисса бўлиб қўшидди.
Миллий истиклол Самарқанд адабий ҳаётининг тараққиётини бошлаб берди. Бу даврда адабийшунослик қўлга киритган ютуқлар сифатида Ботир Валихўжаевнинг «Ўзбек адабиёти тарихи» (2002), проф. С. Мирзаевнинг «Ҳаёт ва адабиёт (2001), проф. Ҳ. Умуровнинг «Адабиёт назарияси» (2002), сингари китобларини кўрсатиш жоиздир.
С.в.да Ўзбекистон ижодий уюшмалари (ёзувчилар, рассомлар, меъморлар, журналистлар ва б.)нинг вилоят шўъбалари фаолият кўрсатмоқда.
Матбуот, радиоэшиттириш ва телевидениеси. С.в.да 3 вилоят газ. («Зарафшон», 1917 й.дан чиқарилади, адади 5000; «Самарқандский вестник», 1917 й.дан чоп қилинади, адади 1200—1300, «Овози Самарқанд» тожик тилида 1989 й.дан чиқарилади, адади 3500), 14 туман газ., 1 шаҳар газ., («Самарқанд») чикади. Вилоятда, шунингдек, бир қанча тармоқ газ. нашр этилади. Жами 42 номдаги газ. ва 9 номдаги журналлар чоп этилади.
Самарқандда 1894 й.да дастлабки босмахона ташкил этилиб, ўзбек, тожик ва рус тилларида бадиий ва илмий адабиётлар, кЎлланмалар нашр қилина бошлади. Хусусан, 1907—11 й.ларда А.Шакурийнинг ҳикоялар («Жомеъ улҲикоёт») ва шеърлар (Зубдат улашъор) тўпламлари, 1914 й. Саидаҳмад Сиддиқий асари («Миръоти Ибрат»), 1913 й. тараккийпарвар педагоглар И.Раҳматуллаев («Раҳбари мактаб»), Хўжа Мўйин Шукуров («Раҳнамои савод») алифболари ва б. асарлар нашр этилди. 1904 й. 1 майдан «Самарқанд» газ. чиқарилади. 1917—20й.ларда ўзбек, тожик, рус тилларида бир қанча газ. ва журналлар, оммавий-сиёсий адабиётлар нашр этилди.
Самарқандда биринчи радиоэшиттиришлар 1926 й.дан бошланган. Св. радиоси ойига 30 соатлик ҳажмда эшиттиришлар беради. Вилоят бўйича телекўрсатувлар 1955 й.дан бошланган. 1991 й.дан Самарқанд ш. телевидениеси фаолият кўрсатмоқда.
Меъморий ёдгорликлари. С.в. маданий, тарихий ва меъморий ёдгорликларга бой. Самарқанд ш.даги Шоҳизинда меъморий ансамбли, Бибихоним жоме масжиди, Регистон майдонидаги меъморий мажмуа, Амир Темур мақбараси, Улуғбек расадхонаси ва б. бутун дунёга машҳур.
Вилоятда 291 меъморий, 1452 археологик, 36 тарихий, 188 монументал санъат ва ҳайкалтарошлик ёдгорлиги бор. С.в.даги меъморий ёдгорликлардан Каттақўрғондаги Қаландархона масжиди (1909—10 й.лар), Окдарё туманидаги Махдуми Аъзам меъморий мажмуаси (16—20-а.лар), Пахтачи туманидаги Имом Баҳри ота мақбараси (15— 16-а. лар), Нуробод тумани Тим қишлоғидаги Аработа мақбараси (977 й.), Пайариқ тумани Хартанг қишлоғидаги Имом Бухорий ёдгорлик мажмуи, Самарқанд ш. атрофида Хожа Абди Бирун меъморий ансамбли (15—18-а.лар), Хожа Ахрор меъморий мажмуи (15—20-а.лар), Нодир Девонбеги мадрасаси (1630—31й.лар) ва б. сақланиб қолган.
Мустақиллик йилларида маданий меросни тиклаш, тарихий ва меъморий ёдгорликларни таъмирлаш ишларига Ўзбекистон ҳукумати томонидан катта эътибор берилмоқда. Ўзбекистон президента И.А.Каримовнинг ташаббуси б-н С.вдаги Хартанг қишлоғи яқинида Имом алБухорий ёдгорлик мажмуи ўз ўрнида қайта тикланди, шунингдек, Самарқанд ш.даги Имом Абу Мансур алМотуридий мақбараси, Самарқанд ш. яқинидаги Даҳбед қишлоғида Махдуми Аъзам масжидлари ва б. тўла таъмирланди.
472—473бетлар орасидаги Самарқанд вилоятининг табиий ва иқтисодий рангли харитасига қ.
Ад.: Каримов И.А. , Ўзбекистон 21 асрга интилмоқда, Т., 1999; Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёти, Т., 1998; Ўзбекистон Республика™, Т., 2002; Буряков Ю.Ф., Саидов К.С., Тўхлиев И.С, Шевченко Л.С, Самарқанд асрлар бўсағасида, Т., 2001; Ртвеладзе Э., Мусульманские святыни Ўзбекистана, 1996;
Тошпўлат Жумабоев, Орзимурод Раҳматуллаев, Қобилжон Тоҳиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.