Samoa

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 129–130-b. — ziyouz.com

Samoa (Samoa), Samoa Mustaqil davlati (The Independent State of Samoa) — Tinç okeanning jan.ğarbiy qismida, Polineziyada joylaşgan davlat. Samoa arxipelagining ğarbiy qismi— Savayi, Upolu, Apolima, Manono, Fanuatanu, Namua, Nuutele, Nuulua va Nuusafeye o.larini egallaydi. Mayd. 2,8 ming km2. Aholisi 178,6 ming kişi (2002). Poytaxti — Apia ş. Ma'muriy jihatdan 14 okrug (district)ra bölinadi.

Davlat tuzumi. S. — Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiruvçi mustaqil davlat. Amaldagi konstitutsiyasi 1962 y. 1 yanv.da qabul qilingan, unga 1997 y. tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — 1963 y.dan yölboşçi Maliyetoa Tanumafili II, konstitutsiyaga binoan, qabilalarning boşliqlari tomonidan umrbod saylangan, uning vafotidan keyin davlat boşliği Qonun çiqaruvçi assambleya tomonidan 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Fono (Qonun çiqaruvçi assambleya), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. Orollar vulkan otilişi natijasida vujudga kelgan toğlik bölib, asosan, bazaltdan iborat. Eng baland joyi 1858 m (Savayi o.dagi Silisili toği). Qirğoklari baland va qoyali. Iklimi subekvatorial va tropik, passatli, sernam iqlim. Örtaça oylik tra 25—27°. Nam tropik örmonlar b-n qoplangan. Yillik yoğin 2000— 4000 mm; kuçli böronlar bölib turadi. Oqar suvlari yöq. S. da 600 ga yaqin ösimlik turi bölib, ularning 25% endemik. Hayvonot dunyosida sut emizuvçilar kam, quş köp.

Aholisining 98% samoalar, qolganlari — Okeaniyaning boşqa orollaridan köçib kelganlar va qisman yevropaliklarning avlodlari. Rasmiy tillar — samoa va ingliz tillari. Şahar aholisi 21%. Dindorlarning 80% protestant; katoliklar ham bor.

Tarixi. S. hududida qadimdan polineziyaliklar yaşab kelgan. 18-a.dan yevropaliklar bu yerga kela boşlagan. 1899 y. S.ni Germaniya, 1914 y. Yangi Zelandiya bosib oldi. 1920y.larda taşkil etilgan «May» vatanparvarlik taşkiloti mustamlakaçilarga qarşi kuraşga rahbarlik qildi. 1962 y. 1 yanv.dan S. mustaqil davlat deb e'lon qilindi. 1970 y. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlikka qöşildi. Mamlakat 1997 y.gaça Ğarbiy Samoa deb ataldi. S. 1976 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami —1 iyun — Mustaqillik kun i (1962), obhavo şaroiti noqulay bölganligi uçun 1 yanv.dan 1 iyunga köçirilgan.

Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. S. liberal partiyasi, 1994 y. asos solingan; Inson huquklarini himoya qiliş partiyasi, 1979 y. tuzilgan; S. milliy taraqqiyot partiyasi, 1985 y.da Xristiandemokratik partiya nomi b-n taşkil etilgan, 1988 y.dan hoz. nomda. Mamlakatda bir qança tarmoq kasaba uyuşmalari faoliyat yuritadi.

Xöjaligi. Iqtisodiyotining asosini q.x. (plantatsiya dehqonçiligi) taşkil etadi. Mamlakat hududining 32% işlanadi, 66% ga yaqini örmon. Eksport uçun banan, kokos palmasi, kakao yetiştiriladi. Mahalliy ehtiyoj uçun batat, yams, makkajöxori, şoli, taro, apelsin va ananas ekiladi. Çorvaçiligida qoramol, çöçqa, parranda boqiladi. Baliq ovlaş rivojlangan. Örmonda qimmatbaho nav yoğoç tayyorlanadi. Sanoati qandolatçilik va mebel f-kalari, kiyimkeçak, ggoyabzal, kokos yoği va sovun i.ç., yoğoçsozlik va kofe tuyiş korxonalaridan iborat. Avtomobil ehtiyot qismlari z-di mavjud. Avtomobil yöllari uz. salkam 800 km. Apia ş.da dengiz porti va xalqaro aeroport bor. Çetga kopra, kakao, banan çiqaradi, çetdan oziq-ovqat va sanoat mollari, benzin, transport vositalari keltiradi. Asosan, Yangi Zelandiya, AQŞ va Avstraliya b-n savdo qiladi. Sayyoxlik rivojlangan. Pul birligi — tala (S. dollari).

Maorifi. S.da davlat maktablari b-n bir qatorda xususiy va missionerlik öquv yurtlari ham bor. 6 y.lik boşlanğiç maktabda darslar ingliz va samoa tillarida, 6 y.lik örta maktabda ingliz tilida olib boriladi. Apia ş.da 2 un-t, qişloq xöjalik va. ped. kollejlari, rasadxona, xalq kutubxonasi bor.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. «Savali» (hukumatga qaraşli oylik naşr, 1904 y.dan samoa va ingliz tillarida çikadi), «Samoa nyus» («Samoa yangiliklari», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1994 y.dan), «Samoa observer» («Samoa kuzatuvçisi», samoa va ingliz tillarida haftasiga 5 marta çiqadigan gaz., 1979 y.dan), «Samoa uikli» («Samoa haftasi», ingliz tilida çiqadigan haftanoma, 1977 y.dan). Mamlakatda axborot agentligi yöq. S. radioeşittiriş xizmati hukumatga qaraşli tijorat mahkamasi bölib, 1948 y. taşkil etilgan. S. televizion korporatsiyasi hukumat qaramoğida, 1993 y. taşkil etilgan.

Me'morligi. Mahalliy aholi sohil yaqinidagi 400 qişlokda, çöziqroq doira şaklidagi fale deb ataluvçi an'anaviy çaylalarda yaşaydi. Devorsiz çaylalar yoğoç qoziqlar ustiga qurilib, tomiga kokos yoki pandanus yaproği yopiladi. Yevropaliklar Apia ş.da istiqomat qiladi. Şahar markazida 1—2 qavatli yevropaça uylar qurilgan, ularning tepasida çerkov qönğirokxonalari qad kötargan. Bu yerda mehmonxonalar, mayda korxonalar, xorijiy kompaniyalarning idoralari, şuningdek, hukumat muassasalari joylaşgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САМОА (Samoa), Самоа Мустақил давлати (The Independent State of Samoa) — Тинч океаннинг жан.ғарбий қисмида, Полинезияда жойлашган давлат. Самоа архипелагининг ғарбий қисми— Савайи, Уполу, Аполима, Маноно, Фануатану, Намуа, Нуутеле, Нуулуа ва Нуусафее о.ларини эгаллайди. Майд. 2,8 минг км2. Аҳолиси 178,6 минг киши (2002). Пойтахти — Апиа ш. Маъмурий жиҳатдан 14 округ (district)ra бўлинади.

Давлат тузуми. С. — Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига кирувчи мустақил давлат. Амалдаги конституцияси 1962 й. 1 янв.да қабул қилинган, унга 1997 й. тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — 1963 й.дан йўлбошчи Малиетоа Танумафили II, конституцияга биноан, қабилаларнинг бошлиқлари томонидан умрбод сайланган, унинг вафотидан кейин давлат бошлиғи Қонун чиқарувчи ассамблея томонидан 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Фоно (Қонун чиқарувчи ассамблея), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Ороллар вулкан отилиши натижасида вужудга келган тоғлик бўлиб, асосан, базальтдан иборат. Энг баланд жойи 1858 м (Савайи о.даги Силисили тоғи). Қирғоклари баланд ва қояли. Иклими субэкваториал ва тропик, пассатли, сернам иқлим. Ўртача ойлик тра 25—27°. Нам тропик ўрмонлар б-н қопланган. Йиллик ёғин 2000— 4000 мм; кучли бўронлар бўлиб туради. Оқар сувлари йўқ. С. да 600 га яқин ўсимлик тури бўлиб, уларнинг 25% эндемик. Ҳайвонот дунёсида сут эмизувчилар кам, қуш кўп.

Аҳолисининг 98% самоалар, қолганлари — Океаниянинг бошқа оролларидан кўчиб келганлар ва қисман европаликларнинг авлодлари. Расмий тиллар — самоа ва инглиз тиллари. Шаҳар аҳолиси 21%. Диндорларнинг 80% протестант; католиклар ҳам бор.

Тарихи. С. ҳудудида қадимдан полинезияликлар яшаб келган. 18-а.дан европаликлар бу ерга кела бошлаган. 1899 й. С.ни Германия, 1914 й. Янги Зеландия босиб олди. 1920й.ларда ташкил этилган «May» ватанпарварлик ташкилоти мустамлакачиларга қарши курашга раҳбарлик қилди. 1962 й. 1 янв.дан С. мустақил давлат деб эълон қилинди. 1970 й. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка қўшилди. Мамлакат 1997 й.гача Ғарбий Самоа деб аталди. С. 1976 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами —1 июнь — Мустақиллик кун и (1962), обҳаво шароити ноқулай бўлганлиги учун 1 янв.дан 1 июнга кўчирилган.

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. С. либерал партияси, 1994 й. асос солинган; Инсон ҳуқукларини ҳимоя қилиш партияси, 1979 й. тузилган; С. миллий тараққиёт партияси, 1985 й.да Христиандемократик партия номи б-н ташкил этилган, 1988 й.дан ҳоз. номда. Мамлакатда бир қанча тармоқ касаба уюшмалари фаолият юритади.

Хўжалиги. Иқтисодиётининг асосини қ.х. (плантация деҳқончилиги) ташкил этади. Мамлакат ҳудудининг 32% ишланади, 66% га яқини ўрмон. Экспорт учун банан, кокос пальмаси, какао етиштирилади. Маҳаллий эҳтиёж учун батат, ямс, маккажўхори, шоли, таро, апельсин ва ананас экилади. Чорвачилигида қорамол, чўчқа, парранда боқилади. Балиқ овлаш ривожланган. Ўрмонда қимматбаҳо нав ёғоч тайёрланади. Саноати қандолатчилик ва мебель ф-калари, кийимкечак, ггойабзал, кокос ёғи ва совун и.ч., ёғочсозлик ва кофе туйиш корхоналаридан иборат. Автомобиль эҳтиёт қисмлари з-ди мавжуд. Автомобиль йўллари уз. салкам 800 км. Апиа ш.да денгиз порти ва халқаро аэропорт бор. Четга копра, какао, банан чиқаради, четдан озиқ-овқат ва саноат моллари, бензин, транспорт воситалари келтиради. Асосан, Янги Зеландия, АҚШ ва Австралия б-н савдо қилади. Сайёхлик ривожланган. Пул бирлиги — тала (С. доллари).

Маорифи. С.да давлат мактаблари б-н бир қаторда хусусий ва миссионерлик ўқув юртлари ҳам бор. 6 й.лик бошланғич мактабда дарслар инглиз ва самоа тилларида, 6 й.лик ўрта мактабда инглиз тилида олиб борилади. Апиа ш.да 2 ун-т, қишлоқ хўжалик ва. пед. коллежлари, расадхона, халқ кутубхонаси бор.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. «Савали» (ҳукуматга қарашли ойлик нашр, 1904 й.дан самоа ва инглиз тилларида чикади), «Самоа ньюс» («Самоа янгиликлари», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1994 й.дан), «Самоа обсервер» («Самоа кузатувчиси», самоа ва инглиз тилларида ҳафтасига 5 марта чиқадиган газ., 1979 й.дан), «Самоа уикли» («Самоа ҳафтаси», инглиз тилида чиқадиган ҳафтанома, 1977 й.дан). Мамлакатда ахборот агентлиги йўқ. С. радиоэшиттириш хизмати ҳукуматга қарашли тижорат маҳкамаси бўлиб, 1948 й. ташкил этилган. С. телевизион корпорацияси ҳукумат қарамоғида, 1993 й. ташкил этилган.

Меъморлиги. Маҳаллий аҳоли соҳил яқинидаги 400 қишлокда, чўзиқроқ доира шаклидаги фале деб аталувчи анъанавий чайлаларда яшайди. Деворсиз чайлалар ёғоч қозиқлар устига қурилиб, томига кокос ёки панданус япроғи ёпилади. Европаликлар Апиа ш.да истиқомат қилади. Шаҳар марказида 1—2 қаватли европача уйлар қурилган, уларнинг тепасида черков қўнғирокхоналари қад кўтарган. Бу ерда меҳмонхоналар, майда корхоналар, хорижий компанияларнинг идоралари, шунингдек, ҳукумат муассасалари жойлашган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.