Samodiy tillari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 130–131-b. — ziyouz.com
Samodiy tillari SAMODIY TILLARI, samoyed tillari — ural tillari oilasi tarkibidagi tillar guruhi; hoz. nenets, enets, nganasan va selkup, şuningdek, aslida yöqolib ketgan, «ulik» kamasin, motor, karagas kabi tillarni qamrab oladi. Rossiya Federatsiyasining şim. Yevrosiyo qismida, Sibir ğarbida Yenisey va Ob daryolarining örta oqimida tarqalgan. Sözlaşuvçilar sonining kamayib borişi kuzatiladi: ular 1970 y.da 34 ming kişidan ortiqroq, 1980 y. boşlarida 27 ming kişi bulgan. Sintaktik qurilişi, ya'ni ran bulaklarining tartibi köp jihatdan turkiy tillardagiga öxşaydi (ega — töldiruvçi — kesim; aniklovçi — aniklanmiş kabi). Leksikasida tungusmanjur, möğul, turkiy va rus tillaridan özlaşgan sözlar köp uçraydi.
St. ning hammasi uçun ham yozuv yaratilmagan: rus grafikasi asosidagi yozuv nenets tilida ötgan asrning 30y.laridan mavjud; selkup tilida bir qança muddat şunday yozuvda öquv adabiyotlari çop etilgan bölsada, boşqa St. öz yozuviga ega emas.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМОДИЙ ТИЛЛАРИ, самоед тиллари — урал тиллари оиласи таркибидаги тиллар гуруҳи; ҳоз. ненец, энец, нганасан ва селькуп, шунингдек, аслида йўқолиб кетган, «улик» камасин, мотор, карагас каби тилларни қамраб олади. Россия Федерациясининг шим. Евросиё қисмида, Сибирь ғарбида Енисей ва Обь дарёларининг ўрта оқимида тарқалган. Сўзлашувчилар сонининг камайиб бориши кузатилади: улар 1970 й.да 34 минг кишидан ортиқроқ, 1980 й. бошларида 27 минг киши булган. Синтактик қурилиши, яъни ran булакларининг тартиби кўп жиҳатдан туркий тиллардагига ўхшайди (эга — тўлдирувчи — кесим; аникловчи — аникланмиш каби). Лексикасида тунгусманжур, мўғул, туркий ва рус тилларидан ўзлашган сўзлар кўп учрайди.
Ст. нинг ҳаммаси учун ҳам ёзув яратилмаган: рус графикаси асосидаги ёзув ненец тилида ўтган асрнинг 30й.ларидан мавжуд; селькуп тилида бир қанча муддат шундай ёзувда ўқув адабиётлари чоп этилган бўлсада, бошқа Ст. ўз ёзувига эга эмас.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.