Samuraylar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 133–134-b. — ziyouz.com
Samuraylar (yaponça samurau — xizmat qilmoq) — örta asrlarda Yaponiyada zodagonlar, mayda dvoryanlarning harbiy tabaqasi. Minamoto sulolasi davrida (1192—1333) alohida tabaqa bölib közga köringan, syogun (harbiy zodagon hukmdor)lardan kelib çiqqan. Tokugava sulolasi vaktida (1603— 1867) esa, batamom tabaqa sifatida şakllangan. S.ning eng imtiyozli qatlamini xatamoto (ma'nosi «bayroq ostida») taşkil qilib, ular syogunlarning bevosita vassallari bölgan. S.ning asosiy qismi knyazlarning vassali edilar, ularning öz yeri bölmagan, knyazdan maoş sifatida guruç olganlar. S.ning qonuni — busido (ma'nosi «jangçi yöli») öz egasi bölmiş yirik zodagonlarga sodikdikni talab qilardi. S. uçun şarafli maşğulot faqat harbiy xizmat bölib, ular mehnatkaş ommani mensimaslik, pisand qilmaslik ruhida tarbiyalangan edilar. Tokugava qonuniga binoan, S. harbiy tabaqa a'zolariga nisbatan özini nomunosib tutgan oddiy fuqaroni tezlik b-n öddirişi mumkin edi. Tokugava sulolasi hukmronligi davrida içki uruşlar töxtaganda, S.ning harbiy otryadlari dehqon qözğolonlarini bostiriş b-n maşğul bölgan. Keyinçalik S.ga ehtiyoj kamayib borgan va ularning aksariyati hunarmandçilik va savdo b-n şuğullana boşlagan. S. 1867— 68 y.lardagi inqilobda (Meydzi isin) muhim rol öynagan. Mazkur inqilobdan söng S. tabaqasi rasman bekor qilinsada, ular özlarining imtiyozli mavk,yelarini sakdab qolgan. 1872—73 y.lardagi agrar qonunlar e'lon qilinganidan söng, S. yangi zamindorlar qatoriga ötgan. Armiya va flotdagi zobitlarning aksariyati sobiq Sdan iborat edi. S.ning «jasorati», an'analari (duşmanga asir tuşmaslik uçun özini özi öldiriş — xarakiri)ni uluğlovçi qonun, yangiyangi uruşlarni qömsaş, irqçilik, bosqinçilik taşviqoti yapon hukmron doiralarining ğoyaviy quroliga aylangan. Yapon militaristlarini S. deb ataş odat tusiga kirgan. «S.» atamasi yapon harbiy doiralariga nisbatan işlatiladi.
Ad.: Oçerki novoy istorii Yaponii (1640— 1917), M., 1958; Spevakovskiy A. B., Samurai — voyennoye sosloviye Yaponii, M., 1981; Kuznetsov Yu. D. i dr., Istoriya Yaponii, M., 1988.
Temur Ğiyosov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМУРАЙЛАР (японча самурау — хизмат қилмоқ) — ўрта асрларда Японияда зодагонлар, майда дворянларнинг ҳарбий табақаси. Минамото сулоласи даврида (1192—1333) алоҳида табақа бўлиб кўзга кўринган, сёгун (ҳарбий зодагон ҳукмдор)лардан келиб чиққан. Токугава сулоласи вактида (1603— 1867) эса, батамом табақа сифатида шаклланган. С.нинг энг имтиёзли қатламини хатамото (маъноси «байроқ остида») ташкил қилиб, улар сёгунларнинг бевосита вассаллари бўлган. С.нинг асосий қисми князларнинг вассали эдилар, уларнинг ўз ери бўлмаган, княздан маош сифатида гуруч олганлар. С.нинг қонуни — бусидо (маъноси «жангчи йўли») ўз эгаси бўлмиш йирик зодагонларга содикдикни талаб қиларди. С. учун шарафли машғулот фақат ҳарбий хизмат бўлиб, улар меҳнаткаш оммани менсимаслик, писанд қилмаслик руҳида тарбияланган эдилар. Токугава қонунига биноан, С. ҳарбий табақа аъзоларига нисбатан ўзини номуносиб тутган оддий фуқарони тезлик б-н ўддириши мумкин эди. Токугава сулоласи ҳукмронлиги даврида ички урушлар тўхтаганда, С.нинг ҳарбий отрядлари деҳқон қўзғолонларини бостириш б-н машғул бўлган. Кейинчалик С.га эҳтиёж камайиб борган ва уларнинг аксарияти ҳунармандчилик ва савдо б-н шуғуллана бошлаган. С. 1867— 68 й.лардаги инқилобда (Мэйдзи исин) муҳим роль ўйнаган. Мазкур инқилобдан сўнг С. табақаси расман бекор қилинсада, улар ўзларининг имтиёзли мавк,еларини сакдаб қолган. 1872—73 й.лардаги аграр қонунлар эълон қилинганидан сўнг, С. янги заминдорлар қаторига ўтган. Армия ва флотдаги зобитларнинг аксарияти собиқ Сдан иборат эди. С.нинг «жасорати», анъаналари (душманга асир тушмаслик учун ўзини ўзи ўлдириш — харакири)ни улуғловчи қонун, янгиянги урушларни қўмсаш, ирқчилик, босқинчилик ташвиқоти япон ҳукмрон доираларининг ғоявий қуролига айланган. Япон милитаристларини С. деб аташ одат тусига кирган. «С.» атамаси япон ҳарбий доираларига нисбатан ишлатилади.
Ад.: Очерки новой истории Японии (1640— 1917), М., 1958; Спеваковский А. Б., Самураи — военное сословие Японии, М., 1981; Кузнецов Ю. Д. и др., История Японии, М., 1988.
Темур Ғиёсов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.