San-Marino
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147–148-b. — ziyouz.com
San-Marino (San Marino), San-Marino Respublikasi (Repubblika di San Marino) — Jan. Yevropada, Apennin ya.o.da, Adriatika dengizi sohilidan 13 km uzoqlikda joylaşgan davlat. Italiya hududi b-n öralgan. Mayd. 61 km2. Axoliyey 27730 kişi (2002). Poytaxti — SanMarino ş. Ma'muriy jihatdan 9 okrug (qörğon)ga bölingan.
Davlat tuzumi. S.M. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi («Statut» — S.M. Respublikasi davlat tuzilişi tizimi töğrisidagi qonunlar majmuasi) 1600 y. 8 okt.da ma'qullangan. Keyinçalik unga tuzatişlar kiritilgan. Katta Boş Kengaş tomonidan 6 oy muddatga saylanadigan ikki kapitanregent davlat boşliğy vazifasini bajaradi. Qonun çiqaruvçi oliy organ — Katta Boş kengaş (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni kapitanregentlar Davlat kongressi (hukumat) b-n birgalikda amalga oşiradi.
Tabiati. S.M. — toğli mamlakat, Apennin toğlari etagidagi Titano toği (bal. 738 m) yon bağrida joylaşgan. Oltingugurt koni bor. Iklimi Örta dengizga xos, subtropik (eng issiq oyda örtaça tra 23°, eng sovuq oyda 2,5°), qişda ba'zan qor yoğadi. Örtaça yillik yoğin — 800—900 mm. Subtropik ösimliklar, eman va kaştanzorlar bor. Quş köp.
Aholisi — asosan, sanmarinoliklar. Rasmiy til — italyan tili. Aholisining 15%ga yaqini çet ellarda, asosan, Italiyada, şuningdek, Fransiya va AQŞda yaşaydi. Şahar aholisi 89,3%. Dindorlari — katoliklar. Yirik şaharlari: SanMarino, Serravalle, BorgoMajore.
Tarixi. S.M. Yevropadagi qad. davlatlardan hisoblanadi: tarixi 301 y.dan boşlanadi. Rivoyatlarga qaraganda, unga Dalmatsiyadan qoçib kelgan xristian dinidagi toşkesar Marino asos solgan (keyinçalik uni avliyo deb ataşgan, «san» old qöşimçasi şundan kelib çiqqan). Birinçi bor SanMarino Respublikasi nomi 10-a. xujjatlarida qayd etilgan. 1740 y. Rim papasi respublika mustaqilligini tan olgan. Yagona Italiya davlati taşkil etilgaç (1861), S.M. 1862 y.da Italiya b-n döstlik va totuv qöşniçilik töğrisida şartnoma tuzgan. 1923 y. SM.da hokimiyatni faşistlar egalladi. 2-jahon uruşida S.M. betaraflik e'lon qilgan bölsada, 1944 y. 4 sent. da nemis faşistlari uni bosib oldi, ammo tez orada ozod qilindi. Uruşdan keyingi yillarda mamlakat muxim xalqaro turizm maskanlaridan biriga aylandi. S.M. — 1992 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 3 sent. — Respublikaga asos solingan kun (301).
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. S.M. sotsialistik partiyasi, 1896 y. tuzilgan; S.M. xristiandemokratik partiyasi, 1945 y. taşkil etilgan; Demokratlar partiyasi, 2000 y. tuzilgan; S.M. kommunistik özgartiriş partiyasi; S.M. taraqqiyparvar demokratik partiyasi, 1990 y. asos solingan; S.M. milliy uyuşmasi, 2001 y. taşkil etilgan. S.M. mehnatkaşlari demokratik konfederatsiyasi, 1957 y. tuzilgan; S.M. mehnat konfederatsiyasi, 1945 y. asos solingan.
Xöjaligi. S.M. sanoati va hunarmandçiligi içki ehtiyoj va çet el sayyohlariga xizmat qilişga ixtisoslaşgan (1 y.da 3 mln. sayyoh kelib ketadi). Bundan taşqari, töqimaçilik, sement, qoğoz, könçilik, metall işlaş, kimyo, mebel, keramika, vinoçilik, un, yoğ i.ç. korxonalari ham bor. Hunarmandçilik (esdalik sovğalar, qimmatbaho toş va yoğoç buyumlari i.ç.) rivojlangan. Numizmatlar uçun tangalar va poçta markalari çiqariladi. Italiyaning maşinasozlik va b. firmalari filiallari bor. Qişloq aholisi, asosan, ğallaçilik (buğdoy, makkajöxori), tokçilik, çorvaçilik b-n şugullanadi. Elektrlaştirilgan t.y. va avtomobil yöli S.M.ni Italiyaning Rimini ş. va porti b-n boğlaydi, mamlakatning taşqi savdosi şu şahar orqali amalga oşiriladi. Çetdan sanoat xom aşyosi, energiya manbalari, oziq-ovqat oladi, çetga vino, maşinasozlik va kimyo mahsulotlari, suvenirlar çiqaradi. Pul birligi — Italiya lirasi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Naşr etiladigan asosiy gaz.lar: «Argomenti» («Dalillar», oylik gaz.), «Nuovo Titano» («Yangi Titano», 2 haftada bir marta çiqadigan gaz., 1902 y.dan), «Progresse» («Taraqqiyot», oylik gaz., 1944 y.dan), «SanMarino» (2 haftada bir marta çiqadigan gaz., 1948 y.dan). Milliy axborot agentligi yöq. «SanMarino RTV» radiotelevizion xizmati (1991 y.dan) va «Radio Titano» radio st-yasi bor.
Me'morligi va san'ati. Devor b-n öralgan poytaxtdagi yonmayon kurilgan 1—3 qavatli uylar toğ qiyaliklarida terrasa hosil qilib joylaşgan. San-Marino ş.da 13— 16-a.larga oid minorali şahar devorlari (Il Montale, 13- a.), La Rokka (11-a.) va La Çesta (15-a.) qörğonlari qoldiqlari saqlangan. Örta asrlar va Uyğoniş davriga oid bino va çerkovlar 18—19-a.larda köp marta ta'mirlanganligi sababli dastlabki qiyofasi özgarib ketgan. 14—17-a.larda yaratilgan san'at asarlari namunalari saqlanib qolgan. Toş öymakorligi va keramika amaliy bezak san'atining an'anaviy turlaridir. S.M.da Davlat kutubxonasi, Davlat arxivi; Davlat muzeyi, Davlat rasmlar galereyasi, Qad. qurollar muzeyi bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САН-МАРИНО (San Marino), Сан-Марино Республикаси (Repubblika di San Marino) — Жан. Европада, Апеннин я.о.да, Адриатика денгизи соҳилидан 13 км узоқликда жойлашган давлат. Италия ҳудуди б-н ўралган. Майд. 61 км2. Ахолией 27730 киши (2002). Пойтахти — СанМарино ш. Маъмурий жиҳатдан 9 округ (қўрғон)га бўлинган.
Давлат тузуми. С.М. — республика. Амалдаги конституцияси («Статут» — С.М. Республикаси давлат тузилиши тизими тўғрисидаги қонунлар мажмуаси) 1600 й. 8 окт.да маъқулланган. Кейинчалик унга тузатишлар киритилган. Катта Бош Кенгаш томонидан 6 ой муддатга сайланадиган икки капитанрегент давлат бошлиғй вазифасини бажаради. Қонун чиқарувчи олий орган — Катта Бош кенгаш (бир палатали парламент). Ижроия ҳокимиятни капитанрегентлар Давлат конгресси (ҳукумат) б-н биргаликда амалга оширади.
Табиати. С.М. — тоғли мамлакат, Апеннин тоғлари этагидаги Титано тоғи (бал. 738 м) ён бағрида жойлашган. Олтингугурт кони бор. Иклими Ўрта денгизга хос, субтропик (энг иссиқ ойда ўртача тра 23°, энг совуқ ойда 2,5°), қишда баъзан қор ёғади. Ўртача йиллик ёғин — 800—900 мм. Субтропик ўсимликлар, эман ва каштанзорлар бор. Қуш кўп.
Аҳолиси — асосан, санмариноликлар. Расмий тил — итальян тили. Аҳолисининг 15%га яқини чет элларда, асосан, Италияда, шунингдек, Франция ва АҚШда яшайди. Шаҳар аҳолиси 89,3%. Диндорлари — католиклар. Йирик шаҳарлари: СанМарино, Серравалле, БоргоМажоре.
Тарихи. С.М. Европадаги қад. давлатлардан ҳисобланади: тарихи 301 й.дан бошланади. Ривоятларга қараганда, унга Далмациядан қочиб келган христиан динидаги тошкесар Марино асос солган (кейинчалик уни авлиё деб аташган, «сан» олд қўшимчаси шундан келиб чиққан). Биринчи бор СанМарино Республикаси номи 10-а. хужжатларида қайд этилган. 1740 й. Рим папаси республика мустақиллигини тан олган. Ягона Италия давлати ташкил этилгач (1861), С.М. 1862 й.да Италия б-н дўстлик ва тотув қўшничилик тўғрисида шартнома тузган. 1923 й. СМ.да ҳокимиятни фашистлар эгаллади. 2-жаҳон урушида С.М. бетарафлик эълон қилган бўлсада, 1944 й. 4 сент. да немис фашистлари уни босиб олди, аммо тез орада озод қилинди. Урушдан кейинги йилларда мамлакат мухим халқаро туризм масканларидан бирига айланди. С.М. — 1992 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 3 сент. — Республикага асос солинган кун (301).
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. С.М. социалистик партияси, 1896 й. тузилган; С.М. христиандемократик партияси, 1945 й. ташкил этилган; Демократлар партияси, 2000 й. тузилган; С.М. коммунистик ўзгартириш партияси; С.М. тараққийпарвар демократик партияси, 1990 й. асос солинган; С.М. миллий уюшмаси, 2001 й. ташкил этилган. С.М. меҳнаткашлари демократик конфедерацияси, 1957 й. тузилган; С.М. меҳнат конфедерацияси, 1945 й. асос солинган.
Хўжалиги. С.М. саноати ва ҳунармандчилиги ички эҳтиёж ва чет эл сайёҳларига хизмат қилишга ихтисослашган (1 й.да 3 млн. сайёҳ келиб кетади). Бундан ташқари, тўқимачилик, цемент, қоғоз, кўнчилик, металл ишлаш, кимё, мебель, керамика, виночилик, ун, ёғ и.ч. корхоналари ҳам бор. Ҳунармандчилик (эсдалик совғалар, қимматбаҳо тош ва ёғоч буюмлари и.ч.) ривожланган. Нумизматлар учун тангалар ва почта маркалари чиқарилади. Италиянинг машинасозлик ва б. фирмалари филиаллари бор. Қишлоқ аҳолиси, асосан, ғаллачилик (буғдой, маккажўхори), токчилик, чорвачилик б-н шугулланади. Электрлаштирилган т.й. ва автомобиль йўли С.М.ни Италиянинг Римини ш. ва порти б-н боғлайди, мамлакатнинг ташқи савдоси шу шаҳар орқали амалга оширилади. Четдан саноат хом ашёси, энергия манбалари, озиқ-овқат олади, четга вино, машинасозлик ва кимё маҳсулотлари, сувенирлар чиқаради. Пул бирлиги — Италия лираси.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Нашр этиладиган асосий газ.лар: «Аргоменти» («Далиллар», ойлик газ.), «Нуово Титано» («Янги Титано», 2 ҳафтада бир марта чиқадиган газ., 1902 й.дан), «Прогрессе» («Тараққиёт», ойлик газ., 1944 й.дан), «СанМарино» (2 ҳафтада бир марта чиқадиган газ., 1948 й.дан). Миллий ахборот агентлиги йўқ. «СанМарино РТВ» радиотелевизион хизмати (1991 й.дан) ва «Радио Титано» радио ст-яси бор.
Меъморлиги ва санъати. Девор б-н ўралган пойтахтдаги ёнмаён курилган 1—3 қаватли уйлар тоғ қияликларида терраса ҳосил қилиб жойлашган. Сан-Марино ш.да 13— 16-а.ларга оид минорали шаҳар деворлари (Иль Монтале, 13- а.), Ла Рокка (11-а.) ва Ла Честа (15-а.) қўрғонлари қолдиқлари сақланган. Ўрта асрлар ва Уйғониш даврига оид бино ва черковлар 18—19-а.ларда кўп марта таъмирланганлиги сабабли дастлабки қиёфаси ўзгариб кетган. 14—17-а.ларда яратилган санъат асарлари намуналари сақланиб қолган. Тош ўймакорлиги ва керамика амалий безак санъатининг анъанавий турларидир. С.М.да Давлат кутубхонаси, Давлат архиви; Давлат музейи, Давлат расмлар галереяси, Қад. қуроллар музейи бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.