San-tome va Prinsipi

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 159–160-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

San-tome va Prinsipi (Sao Tome e Principe), SanTome va Prinsipi Demokratik Respublikasi (Republica Demokratica de Sao Tome e Principe) — Gvineya qöltiğidagi SanTome va Prinsipi o.lari va ularga yondoş mayda orollarda joylaşgan davlat. Afrika ğarbiy sohili yaqinida. Mayd. 964 km2. Aholisi 170,4 ming kişi (2002). Poytaxti — SanTome ş. Ma'muriy jihatdan 7 okrug (distrito)ra bölinadi.

Davlat tuzumi. S.T. va P. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1990 y.da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (2001 y.dan F.B. Melu de Menezeş), u umumiy töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi va yana bir marta kayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali parlament — Milliy majlis va ijroçi hokimiyatni prezident tayinlaydigan boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. Orollar vulkan faoliyati natijasida hosil bölgan. Eng baland joyi PikodeTome — 2024 m (SanTome o.da). Iqlimi SanTome o.da tropik (quruq va yomgir mavsumlari b-n). Prinsipi o.da ekvatorial, doim nam. Örtaça oylik tra 23—27°. Yillik yoğin 1000—3000 mm gaça. Deyarli yil böyi yomğir yoğib turadi. Nam tropik örmonlar va mangro çakalakzorlari bor. Hayvonlardan maymun, turli quşlar, kaltakesak, buqalamun, ilonlar uçraydi. Dengizda baliq, qisqiçbaqa, krevetka, langust, ustritsa kabilar bor.

Aholisi, asosan, santomeliklar bölib, ular Afrikadagi bantu tilida sözlaşuvçi turli xalqlar (ovimbundu, ambundu va b.)ning özaro va qisman portugallar b-n çatişuvi natijasida hosil bölgan. Portugallar ham yaşaydi. Rasmiy til — portugal tili. Dindorlarning 90% ga yaqini xristian (katolik)lar, şuningdek, musulmonlar va an'anaviy dinlarga e'tiqod qiluvçilar ham bor. Şahar aholisi 44,1%. Muhim şaharlari: SanTome, SantuAntonyu, PortuAlegri, RibeyraAfonsu.

Tarixi. 1470—71 y.larda SanTome o.lariga portugal dengiz sayyohlari kelib, bu yerlarni Portugaliya mulki, deb e'lon qildilar. 1485 y. dan odamlar köçib kela boşladi. Ular Yevropadan surgun qilingan portugallar va afrikalik qullar edi. 16-a. boşlarida qalin örmonlar kesilib, şakarqamişzorlar barpo etişga kirişiddi. Asr oxiriga borib şakar eksport qilişda SanTome Afrikada birinçi öringa çiqdi. 1517 y. va undan keyingi yillardagi qullar qözğoloni natijasida 16-a. oxirida Amador boşçiligida qullar davlati qisqa muddat mavjud böldi. 1735 y. Prinsipi o. ham Portugaliya imperiyasiga qöşib olindi. 18—19-a.larda S.T. va P. orollarida qullar kuçi b-n kofe va kakao plantatsiyalari barpo etildi. 1951 y. Portugaliya S.T. va P.ni özining dengiz orti viloyati deb e'lon qildi. 1953 y. mahalliy aholi qözğolon kötardi («Batep qözğoloni»), biroq u şafqatsizlik b-n bostirildi. 1960 y. muhojirlikda S.T. va P.ni ozod qiliş qömitasi (1972 y.dan S.T. va P. ni ozod qiliş harakati) tuzildi va u mustaqillik uçun kuraş boşladi. 1972 y. Portugaliya S.T. va P. ga mahalliy muxtoriyat maqomini berdi. S.T. va P. 1975 y. 12 iyuldan mustakil respublika, 1975 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 12 iyul — Mustaqillik kuni (1975).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmasi. S.T. va P. ni ozod qiliş harakati — Sotsialdemokratik partiya, 1960 y. asos solingan; Mustakil demokratik harakat partiyasi, 1992 y. tuzilgan; Demokratik konvergensiya partiyasi — «Muşohada» guruhi, 1990 y. taşkil etilgan. S.T. va P. mehnatkaşlar milliy taşkiloti kasaba uyuşmasi, 1989 y. tuzilgan.

Xöjaligi. S.T. va P. — iqtisodiy jihatdan zaif, agrar mamlakat. Iqtisodiyotining asosini q.x. taşkil etadi. Eksport uçun kakao, kofe, moyli va kokos palmalari, banan yetiştiriladi. Içki ehtiyoj uçun tariq, maniok, makkajöxori, yams ekiladi. Çorvaçilik sust rivojlangan (qoramol, çöçqa, qöy, eçki, xonaki parranda boqiladi). Dengizdan baliq, toşbaqa va b. hayvonlar ovlanadi. Sanoati q.x. xom aşyosi va baliqni qayta işlaydigan, ohak va alkogolsiz içimliklar işlab çiqaradigan hamda yoğoçsozlik korxonalaridan iborat. Keramika va ğişt z-dlari, tikuvçilik f-kasi ham qurilgan. S.T. va P. da tor izli t.y. va aeroport bor. Asosiy dengiz portlari: SanTome, SantuAntonyu va PortuAlegri. Çetga q.x. mahsulotlari çiqaradi, çetdan oziq-ovqat va neft mahsulotlari, sement, avtomobil va b. sanoat mollari keltiradi. Portugaliya, Ispaniya, Niderlandiya, AQŞ, GFR, Angola b-n savdo qiladi. Pul birligi — dobra.

Maorifi. 6—12 yoşdagi bolalarning öqişi majburiy. Davlat qaramoğidagi öquv yurtlaridan taşqari xususiy va diniy maktablar ham bor. Boşlanğiç maktab 4 y.lik, örta maktab 7 y.lik. Oxirgi 2 y.da bolalar çet el oliy öquv yurtlariga kirişga tayyorlanadi. Darslar portugal tilida olib boriladi. Hunar ta'limi boşlanğiç yoki töliqsiz örta maktab negizida 5—6 y. davomida amalga oşiriladi. Boşlanğiç maktab öqituvçilari ped. öquv yurtlarida, urga maktab öqituvçilari çet ellarda tayyorlanadi. Vraçlar çet ellardagi oliy öquv yurtlarida tayyorlanadi. Milliy tarix muzeyi (1976) va ölkaşunoslik muzeyi bor.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz.lari: «Diariu da Respublika» («Respublika gazetasi», hukumat haftanomasi, 1836 y. dan), «Labor» («Mexnat», oyiga 2 marta çiqadigan gaz., 1990 y. dan), «Notisiaş» («Yangiliklar», hukumat naşr etadigan gaz., 1991 y. dan). STP Press axborot agentligi 1985 y. tuzilgan. S.T. va P. televideniyesi, hukumat telekörsatuvi.

Adabiyoti. Garçi forro deb ataluvçi mahalliy kreol tili mavjud bölsa ham, adabiyot portugal tilida 19-a.ning 2-yarmida yuzaga keldi. Şe'riyatning asosçisi — K. da Koşta Alegri. Uning «Şe'rlar» kitobida irqiy xurofotlardan norozilik goyalari aks etgan, «Qora dunyo» qadriyatlari madh qilingan. F.J.V. Tenreyru bu mavzularni rivojlantirdi. 20- a. ning 50—60y.larida adabiyotga kirib kelgan şoirlar A. du Espiritu va A. T. Medeyruş milliy ozodlik harakatida faol iştirok etdilar. Ular öz ijodida xalq oğzaki ijodi an'analarini zamonaviy badiiy ifoda şakllari b-n qöşişga intildilar. Asr oxirlarida yaratilgan hikoya, qissa, roman va pyesalar xalq hayotini aks ettirdi (F. Reyşning «Plantatsiya» romani, «Qoğozboy töra» pyesasi va b. asarlar).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САН-ТОМЕ ВА ПРИНСИПИ (Sao Tome e Principe), СанТоме ва Принсипи Демократик Республикаси (Republica Demokratica de Sao Tome e Principe) — Гвинея қўлтиғидаги СанТоме ва Принсипи о.лари ва уларга ёндош майда оролларда жойлашган давлат. Африка ғарбий соҳили яқинида. Майд. 964 км2. Аҳолиси 170,4 минг киши (2002). Пойтахти — СанТоме ш. Маъмурий жиҳатдан 7 округ (distrito)ra бўлинади.

Давлат тузуми. С.Т. ва П. — республика. Амалдаги конституцияси 1990 й.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (2001 й.дан Ф.Б. Мелу де Менезеш), у умумий тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади ва яна бир марта кайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни бир палатали парламент — Миллий мажлис ва ижрочи ҳокимиятни президент тайинлайдиган бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Ороллар вулкан фаолияти натижасида ҳосил бўлган. Энг баланд жойи ПикодеТоме — 2024 м (СанТоме о.да). Иқлими СанТоме о.да тропик (қуруқ ва ёмгир мавсумлари б-н). Принсипи о.да экваториал, доим нам. Ўртача ойлик тра 23—27°. Йиллик ёғин 1000—3000 мм гача. Деярли йил бўйи ёмғир ёғиб туради. Нам тропик ўрмонлар ва мангро чакалакзорлари бор. Ҳайвонлардан маймун, турли қушлар, калтакесак, буқаламун, илонлар учрайди. Денгизда балиқ, қисқичбақа, креветка, лангуст, устрица кабилар бор.

Аҳолиси, асосан, сантомеликлар бўлиб, улар Африкадаги банту тилида сўзлашувчи турли халқлар (овимбунду, амбунду ва б.)нинг ўзаро ва қисман португаллар б-н чатишуви натижасида ҳосил бўлган. Португаллар ҳам яшайди. Расмий тил — португал тили. Диндорларнинг 90% га яқини христиан (католик)лар, шунингдек, мусулмонлар ва анъанавий динларга эътиқод қилувчилар ҳам бор. Шаҳар аҳолиси 44,1%. Муҳим шаҳарлари: СанТоме, СантуАнтонью, ПортуАлегри, РибейраАфонсу.

Тарихи. 1470—71 й.ларда СанТоме о.ларига португал денгиз сайёҳлари келиб, бу ерларни Португалия мулки, деб эълон қилдилар. 1485 й. дан одамлар кўчиб кела бошлади. Улар Европадан сургун қилинган португаллар ва африкалик қуллар эди. 16-а. бошларида қалин ўрмонлар кесилиб, шакарқамишзорлар барпо этишга киришидди. Аср охирига бориб шакар экспорт қилишда СанТоме Африкада биринчи ўринга чиқди. 1517 й. ва ундан кейинги йиллардаги қуллар қўзғолони натижасида 16-а. охирида Амадор бошчилигида қуллар давлати қисқа муддат мавжуд бўлди. 1735 й. Принсипи о. ҳам Португалия империясига қўшиб олинди. 18—19-а.ларда С.Т. ва П. оролларида қуллар кучи б-н кофе ва какао плантациялари барпо этилди. 1951 й. Португалия С.Т. ва П.ни ўзининг денгиз орти вилояти деб эълон қилди. 1953 й. маҳаллий аҳоли қўзғолон кўтарди («Батеп қўзғолони»), бироқ у шафқатсизлик б-н бостирилди. 1960 й. муҳожирликда С.Т. ва П.ни озод қилиш қўмитаси (1972 й.дан С.Т. ва П. ни озод қилиш ҳаракати) тузилди ва у мустақиллик учун кураш бошлади. 1972 й. Португалия С.Т. ва П. га маҳаллий мухторият мақомини берди. С.Т. ва П. 1975 й. 12 июлдан мустакил республика, 1975 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 12 июль — Мустақиллик куни (1975).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмаси. С.Т. ва П. ни озод қилиш ҳаракати — Социалдемократик партия, 1960 й. асос солинган; Мустакил демократик ҳаракат партияси, 1992 й. тузилган; Демократик конвергенция партияси — «Мушоҳада» гуруҳи, 1990 й. ташкил этилган. С.Т. ва П. меҳнаткашлар миллий ташкилоти касаба уюшмаси, 1989 й. тузилган.

Хўжалиги. С.Т. ва П. — иқтисодий жиҳатдан заиф, аграр мамлакат. Иқтисодиётининг асосини қ.х. ташкил этади. Экспорт учун какао, кофе, мойли ва кокос пальмалари, банан етиштирилади. Ички эҳтиёж учун тариқ, маниок, маккажўхори, ямс экилади. Чорвачилик суст ривожланган (қорамол, чўчқа, қўй, эчки, хонаки парранда боқилади). Денгиздан балиқ, тошбақа ва б. ҳайвонлар овланади. Саноати қ.х. хом ашёси ва балиқни қайта ишлайдиган, оҳак ва алкоголсиз ичимликлар ишлаб чиқарадиган ҳамда ёғочсозлик корхоналаридан иборат. Керамика ва ғишт з-длари, тикувчилик ф-каси ҳам қурилган. С.Т. ва П. да тор изли т.й. ва аэропорт бор. Асосий денгиз портлари: СанТоме, СантуАнтонью ва ПортуАлегри. Четга қ.х. маҳсулотлари чиқаради, четдан озиқ-овқат ва нефть маҳсулотлари, цемент, автомобиль ва б. саноат моллари келтиради. Португалия, Испания, Нидерландия, АҚШ, ГФР, Ангола б-н савдо қилади. Пул бирлиги — добра.

Маорифи. 6—12 ёшдаги болаларнинг ўқиши мажбурий. Давлат қарамоғидаги ўқув юртларидан ташқари хусусий ва диний мактаблар ҳам бор. Бошланғич мактаб 4 й.лик, ўрта мактаб 7 й.лик. Охирги 2 й.да болалар чет эл олий ўқув юртларига киришга тайёрланади. Дарслар португал тилида олиб борилади. Ҳунар таълими бошланғич ёки тўлиқсиз ўрта мактаб негизида 5—6 й. давомида амалга оширилади. Бошланғич мактаб ўқитувчилари пед. ўқув юртларида, урга мактаб ўқитувчилари чет элларда тайёрланади. Врачлар чет эллардаги олий ўқув юртларида тайёрланади. Миллий тарих музейи (1976) ва ўлкашунослик музейи бор.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ.лари: «Диариу да Республика» («Республика газетаси», ҳукумат ҳафтаномаси, 1836 й. дан), «Лабор» («Мехнат», ойига 2 марта чиқадиган газ., 1990 й. дан), «Нотисиаш» («Янгиликлар», ҳукумат нашр этадиган газ., 1991 й. дан). СТП Пресс ахборот агентлиги 1985 й. тузилган. С.Т. ва П. телевидениеси, ҳукумат телекўрсатуви.

Адабиёти. Гарчи форро деб аталувчи маҳаллий креол тили мавжуд бўлса ҳам, адабиёт португал тилида 19-а.нинг 2-ярмида юзага келди. Шеъриятнинг асосчиси — К. да Кошта Алегри. Унинг «Шеърлар» китобида ирқий хурофотлардан норозилик гоялари акс этган, «Қора дунё» қадриятлари мадҳ қилинган. Ф.Ж.В. Тенрейру бу мавзуларни ривожлантирди. 20- а. нинг 50—60й.ларида адабиётга кириб келган шоирлар А. ду Эспириту ва А. Т. Медейруш миллий озодлик ҳаракатида фаол иштирок этдилар. Улар ўз ижодида халқ оғзаки ижоди анъаналарини замонавий бадиий ифода шакллари б-н қўшишга интилдилар. Аср охирларида яратилган ҳикоя, қисса, роман ва пьесалар халқ ҳаётини акс эттирди (Ф. Рейшнинг «Плантация» романи, «Қоғозбой тўра» пьесаси ва б. асарлар).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.