San'at
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163–165-b. — ziyouz.com
San'at — ijtimoiy ong va inson faoliyatining öziga xos şakli. S. qadimiy tarixga ega bölib, u jamiyat taraqqiyotining ilk bosqiçlarida mehnat jarayoni b-n, kişilar ijtimoiy faoliyatining rivojlanişi b-n boğliq holda vujudga kela boşlagan. Ibtidoiy S.ning dastlabki izlari sönggi paleolit davriga, taxminan mil. av. 40—20ming yillikka borib taqaladi. U davrda hali S. inson faoliyatining mustaqil şakli sifatida ajralib çiqmagan edi. Çunki ma'naviyat moddiy i.ç. bilan qorişiq holatda edi. Keyinçalik madaniyatning ösişi natijasida S. alohida soha sifatida astasekin ajrala bordi.
S. odamlarning estetik talablarini qondiriş b-n birga, öz taraqqiyotining turli davrlarida jamiyat a'zolarini ma'lum ruxda tarbiyalaş, ularni akliy va hissiy jihatdan rivojlantiriş vositasi sifatida xizmat qilib kelgan, ularning turli maqsad, histuyğu, manfaat, ideallarini ifoda etgan. S. ijtimoiy ongning boşqa şakllaridan özining predmeti, mazmuni, voqelikni ifoda etiş usuli va uslubi, ijtimoiy hayotda tutgan örni hamda vazifalari jihatidan farq qiladi. S insonning moddiy va ma'naviy faoliyatidagi bilimi, tajribasi, mahorati va qobiliyatlarini namoyon etuvçi badiiy ijodiyot mahsulidir. Estetik tafakkur tarixida S. narsa va hodisalarni qanday bölsa şunday aks ettiriş va hayotni gözallik qonunlari asosida badiiy ifodalaş ğoyalari sari yuksalib bordi. Tabiat, jamiyat va insonning ijtimoiy, ma'naviy, milliy dunyosi S. predmeti hisoblanadi. Voqelik qaysi şaklda badiiy ifoda etilmasin, ijodkor unga ma'lum ijtimoiyestetik ideal nuqtai nazardan munosabat bildiradi va öz estetik bahosini beradi.
S.ni tuşuniş, uning kiplutar hayotidagi örnini aniqlaş masalasi butun madaniyat tarixi davomida jiddiy bahslarga sabab bölgan. Şunga köra, S. mazmuni obyektiv va subyektiv, hayotiy va xayoliy omillar birligidan taşkil topadi. S.ning ijtimoiyestetik vazifalari juda keng va xilmaxil. S. — inson uçun estetik zavqşavq manbai; inson hayotiga gözallik baxş etadi; odamlarda voqelikka nisbatan hissiy munosabatni şakllantiradi; hayotni kuzatiş, örganiş va biliş vositasi; hayotni inson orzu qilgan tomonga özgartirişda yordam beradi; tarbiya vositasi; hayotdagi gözallikdan ilhrmlanişga, xunuklikdan nafratlanişga çorlaydi; odamlar s, orasidagi ma'naviy köprik, muloqot ! vositasi; odamlarning badiiyestetik didini tarbiyalaydi, ularda ma'lum dunyoqaraşni şakllantiradi va h.k. S. jamiyat ma'naviy hayotining boşqa hodisalari (fan, mafkura, axloq) b-n ma'lum darajada boğlikdir. S.ning maqsadi dunyoni badiiy özlaştiriş, odamga lazzat baxş eta oladigan, uni ma'naviy boyita oladigan asarlar yaratiş yöli b-n kişilarning estetik ehtiyojlarini qondirişdan iborat. S. asarlarining diqqat markazida insonlar, ularning ijtimoiy aloqasi va özaro munosabatlari, muayyan tarixiy şaroitlardagi hayoti, faoliyati turadi. Şuning uçun ham S. asarlari beradigan ma'rifiy bilim muayyan mamlakat, millat yoki bir tarixiy davr va şaxslar haqidagi ilmiy asarlardan olingan ma'lumotlardan farqqiladi. S.ning tarbiyaviy kuçi unda ifoda etilgan keçinma va obrazlarning har bir öquvçi, tomoşabinning qalbiga kirib borişi, ularda zavqiy hissiyotlarni uyğotişidadir.
S turli körinişlari b-n öziga xos badiiyestetik qadriyatlarni töplaş, saqlaş va boşqalarga uzatiş xususiyatiga ega bölgan estetik tizimni taşkil etadi. S. tasviriy san'at, me'morlik, rassomlik, haykaltaroşlik, musiqa, teatr, kino, sirk, badiiy adabiyot, xoreografiya va b.ni öz içiga oladi. S.ning turlari öz predmeti, tasvir vositalari va ifoda imkoniyatlari jihatidan birbiridan farq qiladi. Mac, adabiyotda asosiy ifoda vositasi bölib til xizmat qiladi; tasviriy S.da böyok/iap orqali konkrethissiy obraz gavdalantiriladi; teatrda pyesa qaxramonlarining siymosi aktyorlarda öz aksini topadi. S. barça ijtimoiy ong şakllari singari öz taraqqiyot qonuniyatlariga ega. Bu qonuniyatlar S.ning öz içki xususiyatlaridan kelib çiqsada, ijtimoiy taraqqiyot b-n boğliq bölgan xalq, millat, elat, mamlakat va jahon sivilizatsiyasi darajasi bu qonuniyatlarda öz ifodasini topadi. S. qonuniyatlarini estetika, san'atşunoslik örganadi.
Kuçma ma'noda — faoliyatning barça sohalariga xos yuksak mahorat «S.» deb tuşuniladi. Mas, bahs yuritiş S. i, uruş olib boriş Si, rahbarlik Si., notiqlik Si va h.k.
Ad.: Aristotel, Poetika (rusçadan M. Mahmudov va U. Tuyçiyev tarjimasi), T., 1980; Pugaçenkova G. A., Rempel L. I., Istoriya iskusstv Özbekistana, M., 1965; Mahmudov T., Estetika i duxovniye sennosti, T., 1992.
Tilab Mahmudov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САНЪАТ — ижтимоий онг ва инсон фаолиятининг ўзига хос шакли. С. қадимий тарихга эга бўлиб, у жамият тараққиётининг илк босқичларида меҳнат жараёни б-н, кишилар ижтимоий фаолиятининг ривожланиши б-н боғлиқ ҳолда вужудга кела бошлаган. Ибтидоий С.нинг дастлабки излари сўнгги палеолит даврига, тахминан мил. ав. 40—20минг йилликка бориб тақалади. У даврда ҳали С. инсон фаолиятининг мустақил шакли сифатида ажралиб чиқмаган эди. Чунки маънавият моддий и.ч. билан қоришиқ ҳолатда эди. Кейинчалик маданиятнинг ўсиши натижасида С. алоҳида соҳа сифатида астасекин ажрала борди.
С. одамларнинг эстетик талабларини қондириш б-н бирга, ўз тараққиётининг турли даврларида жамият аъзоларини маълум рухда тарбиялаш, уларни аклий ва ҳиссий жиҳатдан ривожлантириш воситаси сифатида хизмат қилиб келган, уларнинг турли мақсад, ҳистуйғу, манфаат, идеалларини ифода этган. С. ижтимоий онгнинг бошқа шаклларидан ўзининг предмети, мазмуни, воқеликни ифода этиш усули ва услуби, ижтимоий ҳаётда тутган ўрни ҳамда вазифалари жиҳатидан фарқ қилади. С инсоннинг моддий ва маънавий фаолиятидаги билими, тажрибаси, маҳорати ва қобилиятларини намоён этувчи бадиий ижодиёт маҳсулидир. Эстетик тафаккур тарихида С. нарса ва ҳодисаларни қандай бўлса шундай акс эттириш ва ҳаётни гўзаллик қонунлари асосида бадиий ифодалаш ғоялари сари юксалиб борди. Табиат, жамият ва инсоннинг ижтимоий, маънавий, миллий дунёси С. предмети ҳисобланади. Воқелик қайси шаклда бадиий ифода этилмасин, ижодкор унга маълум ижтимоийэстетик идеал нуқтаи назардан муносабат билдиради ва ўз эстетик баҳосини беради.
С.ни тушуниш, унинг киплутар ҳаётидаги ўрнини аниқлаш масаласи бутун маданият тарихи давомида жиддий баҳсларга сабаб бўлган. Шунга кўра, С. мазмуни объектив ва субъектив, ҳаётий ва хаёлий омиллар бирлигидан ташкил топади. С.нинг ижтимоийэстетик вазифалари жуда кенг ва хилмахил. С. — инсон учун эстетик завқшавқ манбаи; инсон ҳаётига гўзаллик бахш этади; одамларда воқеликка нисбатан ҳиссий муносабатни шакллантиради; ҳаётни кузатиш, ўрганиш ва билиш воситаси; ҳаётни инсон орзу қилган томонга ўзгартиришда ёрдам беради; тарбия воситаси; ҳаётдаги гўзалликдан илҳрмланишга, хунукликдан нафратланишга чорлайди; одамлар s, орасидаги маънавий кўприк, мулоқот ! воситаси; одамларнинг бадиийэстетик дидини тарбиялайди, уларда маълум дунёқарашни шакллантиради ва ҳ.к. С. жамият маънавий ҳаётининг бошқа ҳодисалари (фан, мафкура, ахлоқ) б-н маълум даражада боғликдир. С.нинг мақсади дунёни бадиий ўзлаштириш, одамга лаззат бахш эта оладиган, уни маънавий бойита оладиган асарлар яратиш йўли б-н кишиларнинг эстетик эҳтиёжларини қондиришдан иборат. С. асарларининг диққат марказида инсонлар, уларнинг ижтимоий алоқаси ва ўзаро муносабатлари, муайян тарихий шароитлардаги ҳаёти, фаолияти туради. Шунинг учун ҳам С. асарлари берадиган маърифий билим муайян мамлакат, миллат ёки бир тарихий давр ва шахслар ҳақидаги илмий асарлардан олинган маълумотлардан фарққилади. С.нинг тарбиявий кучи унда ифода этилган кечинма ва образларнинг ҳар бир ўқувчи, томошабиннинг қалбига кириб бориши, уларда завқий ҳиссиётларни уйғотишидадир.
С турли кўринишлари б-н ўзига хос бадиийэстетик қадриятларни тўплаш, сақлаш ва бошқаларга узатиш хусусиятига эга бўлган эстетик тизимни ташкил этади. С. тасвирий санъат, меъморлик, рассомлик, ҳайкалтарошлик, мусиқа, театр, кино, цирк, бадиий адабиёт, хореография ва б.ни ўз ичига олади. С.нинг турлари ўз предмети, тасвир воситалари ва ифода имкониятлари жиҳатидан бирбиридан фарқ қилади. Mac, адабиётда асосий ифода воситаси бўлиб тил хизмат қилади; тасвирий С.да бўёк/iap орқали конкретҳиссий образ гавдалантирилади; театрда пьеса қахрамонларининг сиймоси актёрларда ўз аксини топади. С. барча ижтимоий онг шакллари сингари ўз тараққиёт қонуниятларига эга. Бу қонуниятлар С.нинг ўз ички хусусиятларидан келиб чиқсада, ижтимоий тараққиёт б-н боғлиқ бўлган халқ, миллат, элат, мамлакат ва жаҳон цивилизацияси даражаси бу қонуниятларда ўз ифодасини топади. С. қонуниятларини эстетика, санъатшунослик ўрганади.
Кучма маънода — фаолиятнинг барча соҳаларига хос юксак маҳорат «С.» деб тушунилади. Мас, баҳс юритиш С. и, уруш олиб бориш Си, раҳбарлик Си., нотиқлик Си ва ҳ.к.
Ад.: Аристотель, Поэтика (русчадан М. Маҳмудов ва У. Туйчиев таржимаси), Т., 1980; Пугаченкова Г. А., Ремпель Л. И., История искусств Ўзбекистана, М., 1965; Маҳмудов Т., Эстетика и духовные ценности, Т., 1992.
Тилаб Маҳмудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.