San'atlar sintezi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 166–167-b. — ziyouz.com
San'atlar sintezi - bir badiiy asar yoki yaxlit ansamblni yaratişda turli san'atlar va san'at asarlarining özaro uzviy boğlanişi; insonning moddiy va ma'naviy muhitini estetik jihatdan tuzişga xizmat kiladi. S.s. tuşunçasi sifat jihatdan yangi badiiylik yaratişni nazarda tutadi. Seda har biri özining çeklangan ifoda va tasviriy imkoniyatiga ega bölgan san'atlar birlaşuvi natijasida ifodasi beqiyos yangi badiiy asar yuzaga keladi. Badiiy asar ğoyasi, obraz va kompozitsion butunligi, makon va zamonni yaratişdagi umumiy iştiroki, kölami, ritmidagi monandlik san'atda ularni idrok etişni kuçaytirib, sifat özgarişlarini yuzaga keltiradi; badiiy ğoyalar rivojiga köp planlilik, serqirralik baxş etib, insonga har taraflama töla hissiy ta'sir körsatadi. Teatr, kino va unga yakin fazoviy san'atlar tabiatan mujassamlaştiruvçi bölib, bular dramaturg (ssenariyçi), aktyor, rej., rassom, kinoda, şuningdek, operator ijodini birlaştiradi; musiqali teatrda dramatik san'at, vokal va çolğu asboblari musiqasi, xoreofafiya va h.k. bir butunlikda namoyon böladi. Rejissyorlik san'ati badiiy teatr yoki kinematografiya asarlarini yangi butunlikka birlaştiradi.
San'at tarixida sintezning xilmaxil turlari ma'lum. Tasviriy san'at, amalip san'at asarlari va me'morlik hamişa özaro boğlanişga, birlaşişga moyşşir. Bunda rang-tasvir, haykaltaroşlik asarlari öz vazifasini bajariş b-n birga me'moriy obrazni boyitadi. Bu nafis uyğunlikda, odatda, amaliy bezak san'ati, dastgoh san'ati asarlari (kartina, haykalça va ş.k.) iştirok etadi. Sintez san'at turlari (mas, kinoda — xronika, reportaj va h.k. usullarni badiiy filmda qöllaş) va san'atlararo (mas, teatr voqealariga kinematografiya tasvirini kiritiş) turli darajada amalga oşiriladi. Seda iştirok etayotgan san'atlar orasidagi muvozanat turliça böladi, san'atning biriga aloqador bölgan sifat ham (mas, klassitsizmda nafis san'atlarning mutanosibligi, yunon san'atidagi «nafislik», barokko san'atidagi «tasviriylik» va b.) umumiy ahamiyat kasb etadi. San'atning bir turi qolganlarini öziga böysundirib (mas, Qad. Misr me'morligi haykaltaroşlik va rang-tasvirni) töliq hukmronlik qilişi nazarda tutiladi. Rassom (haykaltaroş)ning ğoyasi tufayli san'at turlari özaro çatişib ketişi birbirini töldirişi va birbiriga keskin qaramaqarşi qöyilişi mumkin.
Ibtidoiy jamoa tuzumida san'atlar turlarga bölinmagan, qorişiq holda bölib, inson faoliyati va uning marosimlari b-n bevosita qöşilib ketgan. San'atlar öz xususiyatlari va öziga xosligini namoyon etib bölina boşlaganda teskari jarayon — ularning sinteziga intiliş yuzaga keldi. Qad. Şarq madaniyatidan boşlab ibodatxona diniy marosimlari b-n yagona ğoyaga böysundirilgan me'moriy elementlar, tasviriy va amaliy bezak san'ati, oğzaki va yozma ijodiyot, şuningdek, marosim harakatlari S.s.ning dastlabki körinişlari sifatida maydonga çikdi. Mahobatli Misr ehromlari me'moriy unsurlarning ramziy körinişlariga yunon madaniyati insonning yuksakligini ifodalovçi me'morlik va haykaltaroşlikning uyğun holdagi birikuvini qaramaqarşi qöydi. Uyğoniş davrida san'atning bölinişi yuzaga keddi; sintezning har bir san'atning öz mustaqilligiga asoslangan yangi şakllari paydo böldi. Uyğoniş davri ustalari (Bramante, Rafael, Mikelanjelo va b.) ijodida san'atning yaxlit, uyğunlaşgan ansamblga birikişining umumiy qoidalari alohida tölaqonli işlab çiqildi. 20-a. Cera oid muhim işlar ilğor ijtimoiy va inqilobiy harakatlar ta'sirida (D. Rivera, D. Sikeyros, X. Orosko va b.) jamoat qurilişlari, me'moriy inşootlar va körgazmalar majmualari yaratilişi, şuningdek, ma'lum ğoyalarga yönaltirilgan bayramlar, xalq yurişlari, festivallar va h.k.ni bezaş b-n boğliq.
Şarkda (Qad. Hindiston, Xitoy), jumladan, Örta Osiyoda qadimdan yaratilgan ibodatxona, saroylar, butun bir şaharlar — Xolçayon, Varaxşa, Tuproqqal'a, Afrosiyob saroylari S.yening xilmaxilligini körsatadi. Navoiy teatri, Muqimiy teatri, Toşkent metropoliteni bekatlari, Xalqlar döstligi saroyi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Buxoriy yodgorlik majmui va b. binolar çinakam xalq san'atining ajoyib uyğunlaşgan san'at namunasidir.
Abdulhay Umarov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САНЪАТЛАР СИНТЕЗИ - бир бадиий асар ёки яхлит ансамблни яратишда турли санъатлар ва санъат асарларининг ўзаро узвий боғланиши; инсоннинг моддий ва маънавий муҳитини эстетик жиҳатдан тузишга хизмат килади. С.с. тушунчаси сифат жиҳатдан янги бадиийлик яратишни назарда тутади. Седа ҳар бири ўзининг чекланган ифода ва тасвирий имкониятига эга бўлган санъатлар бирлашуви натижасида ифодаси беқиёс янги бадиий асар юзага келади. Бадиий асар ғояси, образ ва композицион бутунлиги, макон ва замонни яратишдаги умумий иштироки, кўлами, ритмидаги монандлик санъатда уларни идрок этишни кучайтириб, сифат ўзгаришларини юзага келтиради; бадиий ғоялар ривожига кўп планлилик, серқирралик бахш этиб, инсонга ҳар тарафлама тўла ҳиссий таъсир кўрсатади. Театр, кино ва унга якин фазовий санъатлар табиатан мужассамлаштирувчи бўлиб, булар драматург (сценарийчи), актёр, реж., рассом, кинода, шунингдек, оператор ижодини бирлаштиради; мусиқали театрда драматик санъат, вокал ва чолғу асбоблари мусиқаси, хореофафия ва ҳ.к. бир бутунликда намоён бўлади. Режиссёрлик санъати бадиий театр ёки кинематография асарларини янги бутунликка бирлаштиради.
Санъат тарихида синтезнинг хилмахил турлари маълум. Тасвирий санъат, амалип санъат асарлари ва меъморлик ҳамиша ўзаро боғланишга, бирлашишга мойшшир. Бунда ранг-тасвир, ҳайкалтарошлик асарлари ўз вазифасини бажариш б-н бирга меъморий образни бойитади. Бу нафис уйғунликда, одатда, амалий безак санъати, дастгоҳ санъати асарлари (картина, ҳайкалча ва ш.к.) иштирок этади. Синтез санъат турлари (мас, кинода — хроника, репортаж ва ҳ.к. усулларни бадиий фильмда қўллаш) ва санъатлараро (мас, театр воқеаларига кинематография тасвирини киритиш) турли даражада амалга оширилади. Седа иштирок этаётган санъатлар орасидаги мувозанат турлича бўлади, санъатнинг бирига алоқадор бўлган сифат ҳам (мас, классицизмда нафис санъатларнинг мутаносиблиги, юнон санъатидаги «нафислик», барокко санъатидаги «тасвирийлик» ва б.) умумий аҳамият касб этади. Санъатнинг бир тури қолганларини ўзига бўйсундириб (мас, Қад. Миср меъморлиги ҳайкалтарошлик ва ранг-тасвирни) тўлиқ ҳукмронлик қилиши назарда тутилади. Рассом (ҳайкалтарош)нинг ғояси туфайли санъат турлари ўзаро чатишиб кетиши бирбирини тўлдириши ва бирбирига кескин қарамақарши қўйилиши мумкин.
Ибтидоий жамоа тузумида санъатлар турларга бўлинмаган, қоришиқ ҳолда бўлиб, инсон фаолияти ва унинг маросимлари б-н бевосита қўшилиб кетган. Санъатлар ўз хусусиятлари ва ўзига хослигини намоён этиб бўлина бошлаганда тескари жараён — уларнинг синтезига интилиш юзага келди. Қад. Шарқ маданиятидан бошлаб ибодатхона диний маросимлари б-н ягона ғояга бўйсундирилган меъморий элементлар, тасвирий ва амалий безак санъати, оғзаки ва ёзма ижодиёт, шунингдек, маросим ҳаракатлари С.с.нинг дастлабки кўринишлари сифатида майдонга чикди. Маҳобатли Миср эҳромлари меъморий унсурларнинг рамзий кўринишларига юнон маданияти инсоннинг юксаклигини ифодаловчи меъморлик ва ҳайкалтарошликнинг уйғун ҳолдаги бирикувини қарамақарши қўйди. Уйғониш даврида санъатнинг бўлиниши юзага кедди; синтезнинг ҳар бир санъатнинг ўз мустақиллигига асосланган янги шакллари пайдо бўлди. Уйғониш даври усталари (Браманте, Рафаэль, Микеланжело ва б.) ижодида санъатнинг яхлит, уйғунлашган ансамблга бирикишининг умумий қоидалари алоҳида тўлақонли ишлаб чиқилди. 20-а. Cera оид муҳим ишлар илғор ижтимоий ва инқилобий ҳаракатлар таъсирида (Д. Ривера, Д. Сикейрос, X. Ороско ва б.) жамоат қурилишлари, меъморий иншоотлар ва кўргазмалар мажмуалари яратилиши, шунингдек, маълум ғояларга йўналтирилган байрамлар, халқ юришлари, фестиваллар ва ҳ.к.ни безаш б-н боғлиқ.
Шаркда (Қад. Ҳиндистон, Хитой), жумладан, Ўрта Осиёда қадимдан яратилган ибодатхона, саройлар, бутун бир шаҳарлар — Холчаён, Варахша, Тупроққалъа, Афросиёб саройлари С.енинг хилмахиллигини кўрсатади. Навоий театри, Муқимий театры, Тошкент метрополитени бекатлари, Халқлар дўстлиги саройи, Темурийлар тарихи давлат музейи, Бухорий ёдгорлик мажмуи ва б. бинолар чинакам халқ санъатининг ажойиб уйғунлашган санъат намунасидир.
Абдулҳай Умаров
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.