San'atşunoslik

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167–168-b. — ziyouz.com

San'atşunoslik - keng ma'noda san'atni örganadigan ijtimoiy fanlar majmui; umuman olganda jamiyatning badiiy madaniyatini töliq holda va san'atning alohida turlari, ularning vujudga kelişi va taraqqiyot qonuniyatlari, öziga xosligi va voqelikka munosabati, ijtimoiy ongning tarixdagi roli, ijtimoiy hayot va madaniyatning boşqa jarayonlar b-n aloqasi, badiiy asarning mazmun va şakl b-n boğliq barça masalalari yiğindisini örganadi. S fani adabiyotşunoslik, muyeşaşunoslik, teatrşunoslik, kinoşunoslik, şuningdek, tor va eng köp qöllaniladigan ma'nodagi S, ya'ni nafis (plastik) yoki fazoviy san'atlar hisoblangan me'morlik, rang-tasvir, haykaltaroşlik, grafika, amaliy san'at, bezak san'ati kabilarni ham öz içiga oladi. Xususan, tasviriy san'at, me'morlik, amaliy bezak san'atining köp jihatlari va dizaynni maxsus örganadi. Plastik san'atlar doirasida Sning san'at nazariyasi, san'at tarixi va badiiy tanqid kabi turlari mavjud. Ular özaro uzviy aloqada bölib, har biri özining maxsus vazifasiga ega. San'at nazariyas i nafis san'atga nisbatan ğoyaviy mazmun, badiiy şakl, uslub, ifoda vositalari, san'atning tur va janrlariga xos maxsus xususiyatlari va b. masalalarni ularning özaro aloqasida örganadi; şuningdek, umumiy qonuniyatlarni, san'at taraqqiyotining obyektiv mantiqi, uning jamiyat b-n munosabati, jamoa va şaxsga nisbatan ta'sirini körib çiqadi. San'at tarixi esa san'atning umumiy taraqqiyoti («umumsan'at tarixi»)ni biror mamlakat yoki alohida davrda örganadi va tadqiq qiladi, san'atning biror tur yoki janri, oqimi, yönalişi rivojini, ayrim rassomning ijodiy uslubini taxlil qiladi. Badiiy tanqid zamonaviy badiiy hayotni taxlil qiladi, uning yönalişi, tur va janrlarini, ayrim san'at ustalarining ijodi va ularning alohida badiiy asarlarini tekşiradi va baholaydi; san'at hodisalarini hayot va ijtimoiy davr ideali b-n qiyoslaydi. Şular asosida Sning asosiy sohalari va adabiy janrlari belgilanadi: nazariy risola, rassomlar uçun qöllanma, nazariy va tarixiy, umumiy va maxsus (monografiya) tadqiqotlar, maqola va nutqlar, tanqidiy umumlaşmalar şular jumlasidan. S. jamiyatşunoslik va qator aniq fanlar uslubidan foydalanadi; şuningdek, badiiy ijod tadqiqot obyekti bölganligi tufayli uni estetik baholaş, muayayn davr uslubi yoki san'atşunosning şu jarayonlar b-n boğliq individual didi haqida mulohaza yuritadi. Sning ilmiy faoliyati keng va xilmaxil: örganilayotgan soha böyiça aniq dalillarni töplaş, ularni atrofliça örganiş va umumlaştiriş; san'at yodgorliklarini ekspeditsiyalar yordamida oçiş, ta'mirlaş turlari; yodgorliklarni aniklaş, röyxatga oliş va tartibga soliş; rassom va uning asarlari haqida ma'lumot töplaş, ilmiy muzeylar katalogini tuziş, biografik va b. ma'lumotnomalar yaratiş, rassomlar adabiy merosi (esdalik, xat, makrlalar va b.)ni naşr qiliş kabilar kiradi. Sning ijtimoiy ahamiyati uning xulosa va yakunlarining ilmiy ahamiyati b-n birga san'atni ommalaştiriş va taşviq qiliş (ilmiy ommabop adabiyotlar, ma'ruza, ekskursiyalar uyuştiriş), keng kitobxonlarni san'at asariga jalb qiliş va uni tuşuntirişi b-n belgilanadi. S. zamonaviy estetik tamoyillar miqyosida va badiiy meros sohasida u yoki bu baholaş tizimini belgilaşi b-n öz zamonasining ijodiy jarayoniga çuqur ta'sir körsatadi.

S. fan sifatida 16—19-a.lar mobaynida şakllangan. Bunga qadar, falsafiy, diniy va b. fanlar tarkibida yoki ayrim ma'lumot, qöllanmalar bayoni körinişida bölgan. Ilk namunalari Yunoniston (Aristotel, Platon, mil. av. 4-a.), Qad. Rim (Sitseron, Vitruviy, mil. av. 1 — mil. 1-a.), Osiyo mamlakatlarida san'at nazariyasi va tarixining kuplab holatlari bayon kilingan yaxlit va universal körinişdagi risolalar bitilgan. Ularda me'mor va rassomlarga ayrim qöllanmalar, diniy mifologik afsonalar falsafiy, axloqiy va b. tasavvurlar, san'at tarixi elementlari qöşilgan holda bayon qilingan. Şarqda örta asrlarda yaratilgan risolalarda tajribali musavvir va xattotlarning tavsiyanomalari, islom aqidalari va ma'rifiy insonparvarlik an'analari jamlangan (Sultonali Maşhadiy, Döst Muhammad, 16-a.), S.ning fan sifatida şakllanişida Uyğoniş davri muhim bosqiç böddi (L. Giberti, L. Alberti, Leonardo da Vinçi, A. Dyurer va b.), ma'rifatçilik davrida mustaqil fan sifatida ajralib çiqa boşladi (fransuz D. Didro, nemis G. Lessing va b.).

Özbekistonda S. fan sifatida 20-a. 20y.laridan şakllandi. Dastlab badiiy tanqidçilik jadal rivojlandi; 40y. lardan milliy madaniyat va uning merosiga e'tibor kuçaydi, san'atda vatanparvarlik goyalari öz ifodasini topdi. 50—80y.larda dolzarb masalalar, realistik kup qirrali izlanişlarga keng yöl oçildi (B. Nikiforov, L. Jadova, S. Krukovskaya, M. Myuns, A. Umarov, R. Toqtoş, D. Faxretdinova, T. Maxmudov, L. Şostko, A. Hakimov, N. Abdullayev va b.). Özbekiston BA San'atşunoslik institutida tarixçisan'atşunoslar tomonidan qad. va örta asrlar san'atining yangiyangi qatlamlari örganilmoqda (G. Pugaçenkova, L. Rempel, P. Zoxidov, Ş. Toşxöjayev va b.).

Abduvali Egamberdiyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САНЪАТШУНОСЛИК - кенг маънода санъатни ўрганадиган ижтимоий фанлар мажмуи; умуман олганда жамиятнинг бадиий маданиятини тўлиқ ҳолда ва санъатнинг алоҳида турлари, уларнинг вужудга келиши ва тараққиёт қонуниятлари, ўзига хослиги ва воқеликка муносабати, ижтимоий онгнинг тарихдаги роли, ижтимоий ҳаёт ва маданиятнинг бошқа жараёнлар б-н алоқаси, бадиий асарнинг мазмун ва шакл б-н боғлиқ барча масалалари йиғиндисини ўрганади. С фани адабиётшунослик, муещашунослик, театршунослик, киношунослик, шунингдек, тор ва энг кўп қўлланиладиган маънодаги С, яъни нафис (пластик) ёки фазовий санъатлар ҳисобланган меъморлик, ранг-тасвир, ҳайкалтарошлик, графика, амалий санъат, безак санъати кабиларни ҳам ўз ичига олади. Хусусан, тасвирий санъат, меъморлик, амалий безак санъатининг кўп жиҳатлари ва дизайнни махсус ўрганади. Пластик санъатлар доирасида Снинг санъат назарияси, санъат тарихи ва бадиий танқид каби турлари мавжуд. Улар ўзаро узвий алоқада бўлиб, ҳар бири ўзининг махсус вазифасига эга. Санъат назарияс и нафис санъатга нисбатан ғоявий мазмун, бадиий шакл, услуб, ифода воситалари, санъатнинг тур ва жанрларига хос махсус хусусиятлари ва б. масалаларни уларнинг ўзаро алоқасида ўрганади; шунингдек, умумий қонуниятларни, санъат тараққиётининг объектив мантиқи, унинг жамият б-н муносабати, жамоа ва шахсга нисбатан таъсирини кўриб чиқади. Санъат тарихи эса санъатнинг умумий тараққиёти («умумсанъат тарихи»)ни бирор мамлакат ёки алоҳида даврда ўрганади ва тадқиқ қилади, санъатнинг бирор тур ёки жанри, оқими, йўналиши ривожини, айрим рассомнинг ижодий услубини тахлил қилади. Бадиий танқид замонавий бадиий ҳаётни тахлил қилади, унинг йўналиши, тур ва жанрларини, айрим санъат усталарининг ижоди ва уларнинг алоҳида бадиий асарларини текширади ва баҳолайди; санъат ҳодисаларини ҳаёт ва ижтимоий давр идеали б-н қиёслайди. Шулар асосида Снинг асосий соҳалари ва адабий жанрлари белгиланади: назарий рисола, рассомлар учун қўлланма, назарий ва тарихий, умумий ва махсус (монография) тадқиқотлар, мақола ва нутқлар, танқидий умумлашмалар шулар жумласидан. С. жамиятшунослик ва қатор аниқ фанлар услубидан фойдаланади; шунингдек, бадиий ижод тадқиқот объекти бўлганлиги туфайли уни эстетик баҳолаш, муаяйн давр услуби ёки санъатшуноснинг шу жараёнлар б-н боғлиқ индивидуал диди ҳақида мулоҳаза юритади. Снинг илмий фаолияти кенг ва хилмахил: ўрганилаётган соҳа бўйича аниқ далилларни тўплаш, уларни атрофлича ўрганиш ва умумлаштириш; санъат ёдгорликларини экспедициялар ёрдамида очиш, таъмирлаш турлари; ёдгорликларни аниклаш, рўйхатга олиш ва тартибга солиш; рассом ва унинг асарлари ҳақида маълумот тўплаш, илмий музейлар каталогини тузиш, биографик ва б. маълумотномалар яратиш, рассомлар адабий мероси (эсдалик, хат, макрлалар ва б.)ни нашр қилиш кабилар киради. Снинг ижтимоий аҳамияти унинг хулоса ва якунларининг илмий аҳамияти б-н бирга санъатни оммалаштириш ва ташвиқ қилиш (илмий оммабоп адабиётлар, маъруза, экскурсиялар уюштириш), кенг китобхонларни санъат асарига жалб қилиш ва уни тушунтириши б-н белгиланади. С. замонавий эстетик тамойиллар миқёсида ва бадиий мерос соҳасида у ёки бу баҳолаш тизимини белгилаши б-н ўз замонасининг ижодий жараёнига чуқур таъсир кўрсатади.

С. фан сифатида 16—19-а.лар мобайнида шаклланган. Бунга қадар, фалсафий, диний ва б. фанлар таркибида ёки айрим маълумот, қўлланмалар баёни кўринишида бўлган. Илк намуналари Юнонистон (Аристотель, Платон, мил. ав. 4-а.), Қад. Рим (Цицерон, Витрувий, мил. ав. 1 — мил. 1-а.), Осиё мамлакатларида санъат назарияси ва тарихининг куплаб ҳолатлари баён килинган яхлит ва универсал кўринишдаги рисолалар битилган. Уларда меъмор ва рассомларга айрим қўлланмалар, диний мифологик афсоналар фалсафий, ахлоқий ва б. тасаввурлар, санъат тарихи элементлари қўшилган ҳолда баён қилинган. Шарқда ўрта асрларда яратилган рисолаларда тажрибали мусаввир ва хаттотларнинг тавсияномалари, ислом ақидалари ва маърифий инсонпарварлик анъаналари жамланган (Султонали Машҳадий, Дўст Муҳаммад, 16-а.), С.нинг фан сифатида шаклланишида Уйғониш даври муҳим босқич бўдди (Л. Гиберти, Л. Альберти, Леонардо да Винчи, А. Дюрер ва б.), маърифатчилик даврида мустақил фан сифатида ажралиб чиқа бошлади (француз Д. Дидро, немис Г. Лессинг ва б.).

Ўзбекистонда С. фан сифатида 20-а. 20й.ларидан шаклланди. Дастлаб бадиий танқидчилик жадал ривожланди; 40й. лардан миллий маданият ва унинг меросига эътибор кучайди, санъатда ватанпарварлик гоялари ўз ифодасини топди. 50—80й.ларда долзарб масалалар, реалистик куп қиррали изланишларга кенг йўл очилди (Б. Никифоров, Л. Жадова, С. Круковская, М. Мюнц, А. Умаров, Р. Тоқтош, Д. Фахретдинова, Т. Махмудов, Л. Шостко, А. Ҳакимов, Н. Абдуллаев ва б.). Ўзбекистон БА Санъатшунослик институтида тарихчисанъатшунослар томонидан қад. ва ўрта асрлар санъатининг янгиянги қатламлари ўрганилмоқда (Г. Пугаченкова, Л. Ремпель, П. Зохидов, Ш. Тошхўжаев ва б.).

Абдували Эгамбердиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.