Sandiqli çöli
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 139–140-b. — ziyouz.com
Sandiqli çöli - Özbekistonning Qaşqadaryo, Buxoro viloyatlari va Turkmanistonning Lebap viloyati hududidagi qumli çöl. S.ç. Qizilqumningjan. davomi. Şim.da Qoraköl vohasi, şim.şarq va şarqda Qarşi daşti va Qaşqadaryo vohasi, ğarbda Amudaryogaça pasayib boradi. Ğarbdan şarqqa 50—70 km, şim.dan jan.ga 70—90 km ga çözilgan. Bal. 200— 300 m. Yer yuzasining tuzilişi har xil, katta qismini eol relyef şakllari: qum tepalar, döng qumlar, qum tekisliklari, barxanlar egallagan bölib, ularning uzunligi, eni, balandligi turliçadir. Çölda tubi şörxok va takirlar b-n band tovoqsimon botiklar, şuningdek, qir, qum massivlari, platosimon tepaliklar, quruq özanlar uçraydi. Törtlamçi davr qum, gil va şağalli yotqiziklaridan tuzilgan. Qir va tepaliklarda bur, paleogen, neogen davrlari toğ jinslari yer yuzasiga çiqib qolgan. Amudaryoga yaqin qismida siljib yuruvçi barxanlar bor. Iklimi keskin kontinental, iyulning örtaça t-rasi 28—31°, yanv.niki —1,4°. Yillik yoğin 120—160 mm. Çölda bözqönğir, taqir, qumli, şörxok, oç böz tuproklar tarqalgan. Ösimliklardan saksovul, quyonsuyak, qandim, şöra, şuvoq, efemerlar usadi. Hayvonlardan kaltakesak, ilonlar, qum siçqonlari, jayran, tulki, böri, qöşoyoq, yumronqoziq va b. uçraydi.
S.ç.dan bahorgi va yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Gaz, neft zaxiralari va şörxoklarda şifobaxş balçiqlar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САНДИҚЛИ ЧЎЛИ - Ўзбекистоннинг Қашқадарё, Бухоро вилоятлари ва Туркманистоннинг Лебап вилояти ҳудудидаги қумли чўл. С.ч. Қизилқумнингжан. давоми. Шим.да Қоракўл воҳаси, шим.шарқ ва шарқда Қарши дашти ва Қашқадарё воҳаси, ғарбда Амударёгача пасайиб боради. Ғарбдан шарққа 50—70 км, шим.дан жан.га 70—90 км га чўзилган. Бал. 200— 300 м. Ер юзасининг тузилиши ҳар хил, катта қисмини эол рельеф шакллари: қум тепалар, дўнг қумлар, қум текисликлари, барханлар эгаллаган бўлиб, уларнинг узунлиги, эни, баландлиги турличадир. Чўлда туби шўрхок ва такирлар б-н банд товоқсимон ботиклар, шунингдек, қир, қум массивлари, платосимон тепаликлар, қуруқ ўзанлар учрайди. Тўртламчи давр қум, гил ва шағалли ётқизикларидан тузилган. Қир ва тепаликларда бур, палеоген, неоген даврлари тоғ жинслари ер юзасига чиқиб қолган. Амударёга яқин қисмида силжиб юрувчи барханлар бор. Иклими кескин континентал, июлнинг ўртача т-раси 28—31°, янв.ники —1,4°. Йиллик ёғин 120—160 мм. Чўлда бўзқўнғир, тақир, қумли, шўрхок, оч бўз тупроклар тарқалган. Ўсимликлардан саксовул, қуёнсуяк, қандим, шўра, шувоқ, эфемерлар усади. Ҳайвонлардан калтакесак, илонлар, қум сичқонлари, жайран, тулки, бўри, қўшоёқ, юмронқозиқ ва б. учрайди.
С.ч.дан баҳорги ва ёзги яйлов сифатида фойдаланилади. Газ, нефть захиралари ва шўрхокларда шифобахш балчиқлар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.