Sanoat töntarişi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 152–153-b. — ziyouz.com
Sanoat töntarişi SANOAT TÖNTARIŞI, sanoat inqilobi — qöl mehnatiga asoslangan manufaktura sanoatidan maşinalaşgan yirik industriya (fka, zd)ga ötiş jarayonini ifodalovçi iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy özgarişlar tizimi. Bu tuşunça 19-a.ning 2-yarmida A. Toynbi tomonidan kiritilgan. St. işlab çiqariş maşinalarining ixtiro qilinişi va qöllanilişi b-n boşlandi, maşinalarni maşina tomonidan i.ç., ya'ni maşina sanoati (oğir sanoat) paydo bölişi b-n yakunlandi. St. faqat texnikaviy emas, balki ijtimoiyiktisodiy burilişdir, çunki u kapitalistik munosabatlarning töla şakllanişiga olib keldi. Manufaktura maşina industriyasining paydo bölişi uçun şartşaroit yaratib berdi. St. qator mamlakatlarda kapitalizmning sanoatdagi ma'lum rivojlaniş bosqiçini ifodalovçi umumtarixiy hodisa hisoblanadi, ammo manufakturadan yirik maşina industriyasiga ötiş şartşaroitlarining yetilişi jahon mamlakatlarida nihoyatda notekis keçgan.
St. 18-a.ning 60y.laridan dastlab Buyuk Britaniyada boşlandi. Bu mamlakatda 17-a.da yuz bergan burjua inkilobi yangi jamiyat rivoji uçun keng yöl oçdi. Angliyaning keng mustamlakaçilik tizimi ham S.t.ga katta ta'sir körsatdi, mustamlaka boyliklari sanoatga qöyildi. St. barça mamlakatlarda yengil sanoatda boşlanib, oğir sanoatning şakllanişi b-n yakunlangan. Angliyada ham dastlab yigiruv, keyinroq töquv maşinasi ixtiro kilindi va ipgazlama korxonalarida qöllanildi va sanoat rivojida maşinalar davrini boşlab berdi. Maşinalar soni ösişi metallga bölgan talabni keskin oşirdi. Metallurgiyada yangi usulda çöyan va pölat oliş rivojlandi (domna peçlari). Maşinalarning katta iş tezligi yangi energiya manbaini talab etdi (avvalgi energiya qöl, oyoq kuçi, oqar suvlar). 1780— 1820 y.larda töqimaçilik sanoati hajmi 16 martadan ortiq ösdi. Tökimaçilik sanoatida boşlangan bu özgarişlar jun, kanop, ipak sanoatiga ham ötdi. Buğ maşinasining ixtiro qilinişi sanoat energetikasida buriliş nuqtasi böldi. Sanoat rivoji, bozor aloqalarining yanada kengayişi transport vositalarini takomillaştirişni talab etdi. 19-a.ning birinçi çoragida (1811) buğ dvigateliga asoslangan eng arzon va qulay paroxod transporti işga tuşdi, 1814 y. J. Stefenson parovozni ixtiro qildi. 1825 y.dan temir yöllar işlay boşladi.
19asrning 20—30 y.larida maşina industriyasi manufaktura va hunarmandçilik ustidan töla ğalabaga erişdi. Angliya yirik industrial mamlakatga, ya'ni «dunyo ustaxonasi»ga aylandi. Angliyada boşlangan St. keyinçalik baynalmilal tuye oldi. Bu jarayon Angliyadan keyin Fransiyada (Buyuk fransuz inqilobidan söng) boşlandi, ikkala davlat jahonda yetakçi örinni egalladi. 19-a.ning 60y.larida Italiya, Germaniya, AQŞ, Rossiya va Yaponiyada ham yirik sanoatning rivojlanişi tezlaşdi. 19- a. oxirida AQŞ va Germaniya jahonda yetakçi örinni egalladi.
Sanoat sohasida i.ç. maşinalar tizimiga köçganidan keyin yetakçi mamlakatlarda q.x. ham töla mexanizatsiyalaştirildi. St. köpgina (ayniqsa, mustamlaka) mamlakatlarda ança keyin röy berdi. St. obyektiv, köp jihatdan stixiyali rivojlaniş oqibati bölib, birinçidan, iqtisodiyotning keskin ösişiga olib keldi, yirik sanoat yetakçi örniga çikdi, ikkinçidan, yirik sinfiy va ijtimoiy özgarişlarga sabab böldi. Feodal va yarim feodal munosabatlar yemirildi, kapitalizm tizimi uzilkesil karor topdi.
Ad.: Ekonomiçeskaya istoriya, M., 1967; Çet el kapitalistik mamlakatlarining iqtisodiy tarixi, T., 1976.
Abduxalil Razzoqov, Erlis Aliqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САНОАТ ТЎНТАРИШИ, саноат инқилоби — қўл меҳнатига асосланган мануфактура саноатидан машиналашган йирик индустрия (фка, зд)га ўтиш жараёнини ифодаловчи иқтисодий ва ижтимоий-сиёсий ўзгаришлар тизими. Бу тушунча 19-а.нинг 2-ярмида А. Тойнби томонидан киритилган. Ст. ишлаб чиқариш машиналарининг ихтиро қилиниши ва қўлланилиши б-н бошланди, машиналарни машина томонидан и.ч., яъни машина саноати (оғир саноат) пайдо бўлиши б-н якунланди. Ст. фақат техникавий эмас, балки ижтимоийиктисодий бурилишдир, чунки у капиталистик муносабатларнинг тўла шаклланишига олиб келди. Мануфактура машина индустриясининг пайдо бўлиши учун шартшароит яратиб берди. Ст. қатор мамлакатларда капитализмнинг саноатдаги маълум ривожланиш босқичини ифодаловчи умумтарихий ҳодиса ҳисобланади, аммо мануфактурадан йирик машина индустриясига ўтиш шартшароитларининг етилиши жаҳон мамлакатларида ниҳоятда нотекис кечган.
Ст. 18-а.нинг 60й.ларидан дастлаб Буюк Британияда бошланди. Бу мамлакатда 17-а.да юз берган буржуа инкилоби янги жамият ривожи учун кенг йўл очди. Англиянинг кенг мустамлакачилик тизими ҳам С.т.га катта таъсир кўрсатди, мустамлака бойликлари саноатга қўйилди. Ст. барча мамлакатларда енгил саноатда бошланиб, оғир саноатнинг шаклланиши б-н якунланган. Англияда ҳам дастлаб йигирув, кейинроқ тўқув машинаси ихтиро килинди ва ипгазлама корхоналарида қўлланилди ва саноат ривожида машиналар даврини бошлаб берди. Машиналар сони ўсиши металлга бўлган талабни кескин оширди. Металлургияда янги усулда чўян ва пўлат олиш ривожланди (домна печлари). Машиналарнинг катта иш тезлиги янги энергия манбаини талаб этди (аввалги энергия қўл, оёқ кучи, оқар сувлар). 1780— 1820 й.ларда тўқимачилик саноати ҳажми 16 мартадан ортиқ ўсди. Тўкимачилик саноатида бошланган бу ўзгаришлар жун, каноп, ипак саноатига ҳам ўтди. Буғ машинасининг ихтиро қилиниши саноат энергетикасида бурилиш нуқтаси бўлди. Саноат ривожи, бозор алоқаларининг янада кенгайиши транспорт воситаларини такомиллаштиришни талаб этди. 19-а.нинг биринчи чорагида (1811) буғ двигателига асосланган энг арзон ва қулай пароход транспорти ишга тушди, 1814 й. Ж. Стефенсон паровозни ихтиро қилди. 1825 й.дан темир йўллар ишлай бошлади.
19асрнинг 20—30 й.ларида машина индустрияси мануфактура ва ҳунармандчилик устидан тўла ғалабага эришди. Англия йирик индустриал мамлакатга, яъни «дунё устахонаси»га айланди. Англияда бошланган Ст. кейинчалик байналмилал туе олди. Бу жараён Англиядан кейин Францияда (Буюк француз инқилобидан сўнг) бошланди, иккала давлат жаҳонда етакчи ўринни эгаллади. 19-а.нинг 60й.ларида Италия, Германия, АҚШ, Россия ва Японияда ҳам йирик саноатнинг ривожланиши тезлашди. 19- а. охирида АҚШ ва Германия жаҳонда етакчи ўринни эгаллади.
Саноат соҳасида и.ч. машиналар тизимига кўчганидан кейин етакчи мамлакатларда қ.х. ҳам тўла механизациялаштирилди. Ст. кўпгина (айниқса, мустамлака) мамлакатларда анча кейин рўй берди. Ст. объектив, кўп жиҳатдан стихияли ривожланиш оқибати бўлиб, биринчидан, иқтисодиётнинг кескин ўсишига олиб келди, йирик саноат етакчи ўрнига чикди, иккинчидан, йирик синфий ва ижтимоий ўзгаришларга сабаб бўлди. Феодал ва ярим феодал муносабатлар емирилди, капитализм тизими узилкесил карор топди.
Ад.: Экономическая история, М., 1967; Чет эл капиталистик мамлакатларининг иқтисодий тарихи, Т., 1976.
Абдухалил Раззоқов, Эрлис Алиқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.