Sanskrit

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 155-b. — ziyouz.com

Sanskrit (qad. hindça sam skrta — mukammal, sayqallangan) — hindevropa tillari oilasiga kiruvçi qad. hind tillaridan biri. Qad. hind lahjalari asosida şakllangan va mil. av. 1-a.da Şim. Hindistonda tarqalgan. S.ning bir neça turi bor: epik S. («Mahabharata» va «Ramayana» tili), klassik S. (qat'iy meyorga tuşirilgan til, mil. av. 4-a.da yaratilgan Panini grammatikasida öz ifodasini topgan), budda (yoki gibrid) S. (budda dini b-n boğliq adabiyot tili), jayn S. (jayn diniga oid adabiyot tili), veda tili yoki veda S. (k, Vedalar).

S.da 7 ta kelişik, 3 ta jins va 3 ta grammatik son kategoriyalari mavjud. Fe'lda zamon va mayl tizimi nihoyatda rivojlangan. Nutkda söz va morfemalarning qöşilişi qoidalari (sandhi) turlituman. Qöşma sözlar keng qöllanadi. Ba'zi hollarda bita qöşma söz butun bir gapga teng keladi. S.da juda köp diniy, falsafiy, ilmiy asarlar yaratilgan, ayniqsa, badiiy adabiyot keng rivojlangan. S. Hindistonda gumanitar fanlar va ibodat tilidir. Tor doirada olim brahmanlar S. dan sözlaşuv tili sifatida foydalanadilar. S. va S. tilida yaratilgan madaniy meros qöşni mintaqalar (Jan.Şarqiy va Markaziy Osiyo)ga, 18-a. oxirlaridan boşlab esa Yevropa va Amerikaga ham ta'sir ötkazgan. Qiyosiy-tarixiy tilşunoslikning boşlanişi S.ning kaşf etilişi va örganilişi b-n boğliq.

S.dagi matnlarni yozuvda ifodalaş uçun asli brahmi yozuvidan kelib çiqqan bir qator alifbolardan (kharöşthi, gupta, nagari, kuşon yozuvi va b.) foydalanilgan. S.ni örganiş 2500 y. burun boşlangan (Panini va uning salaflari).

Li..Ivanov V. V., Toporov V. N., Sanskrit, M., 1960; Barrou T., Sanskrit, M., 1976.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САНСКРИТ (қад. ҳиндча сам скрта — мукаммал, сайқалланган) — ҳиндевропа тиллари оиласига кирувчи қад. ҳинд тилларидан бири. Қад. ҳинд лаҳжалари асосида шаклланган ва мил. ав. 1-а.да Шим. Ҳиндистонда тарқалган. С.нинг бир неча тури бор: эпик С. («Маҳабҳарата» ва «Рамаяна» тили), классик С. (қатъий меъёрга туширилган тил, мил. ав. 4-а.да яратилган Панини грамматикасида ўз ифодасини топган), будда (ёки гибрид) С. (будда дини б-н боғлиқ адабиёт тили), жайн С. (жайн динига оид адабиёт тили), веда тили ёки веда С. (к, Ведалар).

С.да 7 та келишик, 3 та жинс ва 3 та грамматик сон категориялари мавжуд. Феълда замон ва майл тизими ниҳоятда ривожланган. Нуткда сўз ва морфемаларнинг қўшилиши қоидалари (сандҳи) турлитуман. Қўшма сўзлар кенг қўлланади. Баъзи ҳолларда бита қўшма сўз бутун бир гапга тенг келади. С.да жуда кўп диний, фалсафий, илмий асарлар яратилган, айниқса, бадиий адабиёт кенг ривожланган. С. Ҳиндистонда гуманитар фанлар ва ибодат тилидир. Тор доирада олим браҳманлар С. дан сўзлашув тили сифатида фойдаланадилар. С. ва С. тилида яратилган маданий мерос қўшни минтақалар (Жан.Шарқий ва Марказий Осиё)га, 18-а. охирларидан бошлаб эса Европа ва Америкага ҳам таъсир ўтказган. Қиёсий-тарихий тилшуносликнинг бошланиши С.нинг кашф этилиши ва ўрганилиши б-н боғлиқ.

С.даги матнларни ёзувда ифодалаш учун асли браҳми ёзувидан келиб чиққан бир қатор алифболардан (кҳарўштҳи, гупта, нагари, кушон ёзуви ва б.) фойдаланилган. С.ни ўрганиш 2500 й. бурун бошланган (Панини ва унинг салафлари).

Ли..Иванов В. В., Топоров В. Н., Санскрит, М., 1960; Барроу Т., Санскрит, М., 1976.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.