Sanskrit adabiyoti

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 155–156-b. — ziyouz.com

Sanskrit adabiyoti - Hindiston xalqlarining umumiy qad. davr adabiyoti. S.a. hind tadqiqotçilarining fikriça, mil. av. 4ming yilliklardan boşlab şakllana boşlagan. Uşbu adabiyotning rivojlaniş tarixini şartli ravişda 3 yirik davrga ajratiş mumkin: 1) «Vedalar»ning yaratiliş davri (mil. av. 4ming yillikdan boşlab to 1ming yillikda ularga izohlar yozilişi b-n tugaydi); 2) eposlar davri. Ikki buyuk hind eposi: «Ramayana» va «Mahabharata» eposlarining yaratiliş davri (mil. av. 2ming yillikdan to ularning yozma adabiyetga kirib kelişi, ya'ni mil. 1-a. largaça bölgan davr); 3) ertak, masallar, roman janri, şe'riyatga oid risolalar hamda qad. hind dramaturgiyasining şakllaniş davri (mil. boşlaridan to 12-a. gaça bölgan davr).

S.a.ga Veda adabiyoti va u b-n boğliq estetik adabiyot, sanskritdagi epik obidalar kiradi. Bu adabiyot xalq oğzaki ijodining boy an'analari ta'sirida vujudga kelgan. Şoir va dramaturg Aşvaghoşa, dramaturg Bhasa uning ilk namoyandalaridir. Mil. 1ming yillik örtalari va oxirlarida S.a. da Kalidasa dramalari, Bhartrihari va Amaru şe'riyati, Bana va Dandin nasri paydo böldi. Maşhur «Pançatantra» («Kalila va Dimna»), «Brihatkatha», «Vetalapançavinşati», «Şukasaptati» kabi asarlar S.a. şuhratini olamga yoydi. S.a. Hindiston xalqlari ilğor ijtimoiy tafakkurini özida ifodalagan adabiyotdir.

S.a. jahon tarixiy-adabiy jarayonida muhim örin tutadi. «Pançatantra», «Vetalaning 25 hikoyasi», «Tötining 70hikoyasi» kabi xalq kitoblari jahon xalqlari adabiyotida qayta işlandi; ular J. Lafonten, I. Gyote, G. Geyne va b. ijodiga ta'sir körsatdi. S.a. namunalari 10-a. boşlaridayoq Örta Osiyoda ma'lum bölgan (Beruniy «Kalila va Dimna» tarjimalari xaqida fikr yuritgan). «Mahabxarata», «Kalila va Dimna» asarlari özbek tiliga tarjima qilingan (1966).

Ad.: Serebryakov I . D., Oçerki drevneindiyskoy literaturi, M., 1971; Çelşev Ye.P., Literatura xindi, M., 1968. Ansoriddin Ibrohimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САНСКРИТ АДАБИЁТИ - Ҳиндистон халқларининг умумий қад. давр адабиёти. С.а. ҳинд тадқиқотчиларининг фикрича, мил. ав. 4минг йилликлардан бошлаб шакллана бошлаган. Ушбу адабиётнинг ривожланиш тарихини шартли равишда 3 йирик даврга ажратиш мумкин: 1) «Ведалар»нинг яратилиш даври (мил. ав. 4минг йилликдан бошлаб то 1минг йилликда уларга изоҳлар ёзилиши б-н тугайди); 2) эпослар даври. Икки буюк ҳинд эпоси: «Рамаяна» ва «Маҳабҳарата» эпосларининг яратилиш даври (мил. ав. 2минг йилликдан то уларнинг ёзма адабиетга кириб келиши, яъни мил. 1-а. ларгача бўлган давр); 3) эртак, масаллар, роман жанри, шеъриятга оид рисолалар ҳамда қад. ҳинд драматургиясининг шаклланиш даври (мил. бошларидан то 12-а. гача бўлган давр).

С.а.га Веда адабиёти ва у б-н боғлиқ эстетик адабиёт, санскритдаги эпик обидалар киради. Бу адабиёт халқ оғзаки ижодининг бой анъаналари таъсирида вужудга келган. Шоир ва драматург Ашвагҳоша, драматург Бҳаса унинг илк намояндаларидир. Мил. 1минг йиллик ўрталари ва охирларида С.а. да Калидаса драмалари, Бҳартриҳари ва Амару шеърияти, Бана ва Дандин насри пайдо бўлди. Машҳур «Панчатантра» («Калила ва Димна»), «Бриҳаткатҳа», «Веталапанчавиншати», «Шукасаптати» каби асарлар С.а. шуҳратини оламга ёйди. С.а. Ҳиндистон халқлари илғор ижтимоий тафаккурини ўзида ифодалаган адабиётдир.

С.а. жаҳон тарихий-адабий жараёнида муҳим ўрин тутади. «Панчатантра», «Веталанинг 25 ҳикояси», «Тўтининг 70ҳикояси» каби халқ китоблари жаҳон халқлари адабиётида қайта ишланди; улар Ж. Лафонтен, И. Гёте, Г. Гейне ва б. ижодига таъсир кўрсатди. С.а. намуналари 10-а. бошларидаёқ Ўрта Осиёда маълум бўлган (Беруний «Калила ва Димна» таржималари хақида фикр юритган). «Маҳабхарата», «Калила ва Димна» асарлари ўзбек тилига таржима қилинган (1966).

Ад.: Серебряков И . Д., Очерки древнеиндийской литературы, М., 1971; Чельшев Е.П., Литература хинди, М., 1968. Ансориддин Иброҳимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.