Saponinlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171–172-b. — ziyouz.com
Saponinlar (lot. saponis — sovun) — glyukozidlar guruhiga mansub azotsiz murakkab organik birikmalar. S.ning ta'mi aççiq, hidi ötkir, çayqatilganda (konsentratsiyasi 0,001 g/l bölgandayoq) sovunga öxşab köpiradi. Sof S. — rangsiz yoki sarğiş amorf moddalar. Suvda eritilganda kolloid eritmalar hosil böladi. Suvli eritmalari moylar va smolalar b-n barkaror emulsiyalar beradi. Kislota yoki fermentativ gidroliz natijasida S. monosaxaridlarga va uglevod bölmagan qism — aglikon (sapogenin) ga parçalanadi. Ra'nodoşlar, çinniguldoşlar oilasiga mansub ösimliklarda ayniqsa köp. Tarkibida S. bölgan ösimliklar (mas, sovundaraxt, qizilmiya, ipomeya, yetmak va b.) tibbiyotda balğam köçiradigan va siydik haydaydigan vosita sifatida işlatiladi. Oziqovqat sanoatida turli içimliklar, qandolatçilik mahsulotlari tayyorlaşda qöllanadi. Ba'zi S. (sapotoksinlar) öta zaharli.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САПОНИНЛАР (лот. saponis — совун) — глюкозидлар гуруҳига мансуб азотсиз мураккаб органик бирикмалар. С.нинг таъми аччиқ, ҳиди ўткир, чайқатилганда (концентрацияси 0,001 г/л бўлгандаёқ) совунга ўхшаб кўпиради. Соф С. — рангсиз ёки сарғиш аморф моддалар. Сувда эритилганда коллоид эритмалар ҳосил бўлади. Сувли эритмалари мойлар ва смолалар б-н баркаpop эмульсиялар беради. Кислота ёки ферментатив гидролиз натижасида С. моносахаридларга ва углевод бўлмаган қисм — агликон (сапогенин) га парчаланади. Раънодошлар, чиннигулдошлар оиласига мансуб ўсимликларда айниқса кўп. Таркибида С. бўлган ўсимликлар (мас, совундарахт, қизилмия, ипомея, етмак ва б.) тиббиётда балғам кўчирадиган ва сийдик ҳайдайдиган восита сифатида ишлатилади. Озиқовқат саноатида турли ичимликлар, қандолатчилик маҳсулотлари тайёрлашда қўлланади. Баъзи С. (сапотоксинлар) ўта заҳарли.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.