Saralaş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 176–177-b. — ziyouz.com
Saralaş (çorvaçilikda) — erkak va urğoçi nasldor hayvonlar va parrandalarni maqsadli yönalişda reja asosida çatiştiriş S. tanlaş b-n çambarças boğliq bölib, naslçilik işlarida ota-onaga xos bölgan seleksion belgilarni avloddan avlodga ötişi xususiyatini saqlab qoliş maqsadlarida ötkaziladi. Seleksiya amaliyotida urğoçi hayvonlarga erkak hayvonlarni juftlaş böyiça yakka, yalpi va yalpiyakka S. şakllari qöllaniladi. Yakka tartibda S.da har bir ona molga yakka tartibda ma'lum bir tizim va oilaga mansub erkak hayvon juftlanadi. Naslçilik xöjaliklarida qöllaniladi. Yalpi S.da guruhsagi ona mollar, asosan, 2 erkak hayvonga biriktiriladi. Bu şakl naslçilik bölmagan xöjaliklarda işlatiladi. Yakkayalpi S.da podadagi har bir guruh ona hayvonlarga 1 erkak hayvon juftlantiriladi va naslçilik styalarida amalga oşiriladi. S.da belgilarning öxşaş yoki öxşaş bölmasligi böyiça gomogen va geterogen turlar mavjud. Gomogen S.da tana tuzilişi, yönalişi, mahsuldorlik darajasi yaqin bölgan ota va ona hayvonlar juftlanadi. Geterogen S.da esa tipi, kelib çiqişi va mahsuldorlik xususiyatlari har xil erkak va urğoçi hayvonlar tanlab olinadi. Geterogen S. geterozigotalik holatini kuçaytiradi. Zot içida geterogen S.ni qöllaş krosslarni yaratişda muhim ahamiyatga ega. S.da hayvonlarning yoşi ham muhim va yetuk yoşdagi hayvonlar juftlaştirilganda ulardan olinadigan avlodlar har tomonlama baquvvat böladi. S.da qarindoşlik darajasi böyiça qarindoş (inbriding) va özaro qarindoş bölmagan (autbriding) hayvonlarni juftlaştiriş usullari mavjud.
Çorvaçilik seleksiyasida S. usullari va şakllaridan foydalaniş keng yölga qöyilgan. Mac, Santagertruda qoramol zotinn yaratişda dastlab şortgorn zotini Hindistondan keltirilgan zebu b-n geterogen saralangan. Keyinçalik «öz içida» qarindoşlik urçitiş natijasida foydali belgilar yuzaga çiqib, zotga xos biologik xususiyatlar irsiyatda mustahkamlangan. Özbekistonda bu zotning bir neça tizimlari va 20 dan ortiq sigirlar oilasi yaratilgan. Yilqiçilikda geterogen S. usullaridan foydalanib angliya zoti b-n qorabayir va angliya zoti b-n axaltaka zotini S. orqali ulardan angliyaqorabayir va angliyaaxaltaka duragaylari olinib, ot sportida samarali foydalanilmoqda.
Izatulla Eşmatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САРАЛАШ (чорвачиликда) — эркак ва урғочи наслдор ҳайвонлар ва паррандаларни мақсадли йўналишда режа асосида чатиштириш С. танлаш б-н чамбарчас боғлиқ бўлиб, наслчилик ишларида ота-онага хос бўлган селекцион белгиларни авлоддан авлодга ўтиши хусусиятини сақлаб қолиш мақсадларида ўтказилади. Селекция амалиётида урғочи ҳайвонларга эркак ҳайвонларни жуфтлаш бўйича якка, ялпи ва ялпиякка С. шакллари қўлланилади. Якка тартибда С.да ҳар бир она молга якка тартибда маълум бир тизим ва оилага мансуб эркак ҳайвон жуфтланади. Наслчилик хўжаликларида қўлланилади. Ялпи С.да гуруҳцаги она моллар, асосан, 2 эркак ҳайвонга бириктирилади. Бу шакл наслчилик бўлмаган хўжаликларда ишлатилади. Яккаялпи С.да подадаги ҳар бир гуруҳ она ҳайвонларга 1 эркак ҳайвон жуфтлантирилади ва наслчилик стяларида амалга оширилади. С.да белгиларнинг ўхшаш ёки ўхшаш бўлмаслиги бўйича гомоген ва гетероген турлар мавжуд. Гомоген С.да тана тузилиши, йўналиши, маҳсулдорлик даражаси яқин бўлган ота ва она ҳайвонлар жуфтланади. Гетероген С.да эса типи, келиб чиқиши ва маҳсулдорлик хусусиятлари ҳар хил эркак ва урғочи ҳайвонлар танлаб олинади. Гетероген С. гетерозиготалик ҳолатини кучайтиради. Зот ичида гетероген С.ни қўллаш кроссларни яратишда муҳим аҳамиятга эга. С.да ҳайвонларнинг ёши ҳам муҳим ва етук ёшдаги ҳайвонлар жуфтлаштирилганда улардан олинадиган авлодлар ҳар томонлама бақувват бўлади. С.да қариндошлик даражаси бўйича қариндош (инбридинг) ва ўзаро қариндош бўлмаган (аутбридинг) ҳайвонларни жуфтлаштириш усуллари мавжуд.
Чорвачилик селекциясида С. усуллари ва шаклларидан фойдаланиш кенг йўлга қўйилган. Mac, Сантагертруда қорамол зотинн яратишда дастлаб шортгорн зотини Ҳиндистондан келтирилган зебу б-н гетероген сараланган. Кейинчалик «ўз ичида» қариндошлик урчитиш натижасида фойдали белгилар юзага чиқиб, зотга хос биологик хусусиятлар ирсиятда мустаҳкамланган. Ўзбекистонда бу зотнинг бир неча тизимлари ва 20 дан ортиқ сигирлар оиласи яратилган. Йилқичиликда гетероген С. усулларидан фойдаланиб англия зоти б-н қорабайир ва англия зоти б-н ахалтака зотини С. орқали улардан англияқорабайир ва англияахалтака дурагайлари олиниб, от спортида самарали фойдаланилмоқда.
Изатулла Эшматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.