Saramas

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 177–178-b. — ziyouz.com

Saramas (arab.) — teri (kamdankam hollarda şilliq pardalar) ning yalliğlanişi. Ötkir yuqumli kasallik. S.ni patogen streptokokklar közğatadi. Terining tirnalgan, qavargan, jarohatlangan joyig% mikrob tuşişidan kelib çiqadi. S. Yiringli jarohat, karbunkulning asorati sifatida, tarkibida streptokokklar bölgan yiring töplangan joy atrofida paydo bölişi mumkin. Kasallik tösatdan titraş, boş oğriği, aksari qayt qiliş b-n boşlanadi, harorat 39—40° gaça kötariladi, goho bemor alahlaydi. Terining zararlangan qismi qizaradi (eritema), qizargan joy soğlom teri sathidan bir oz kötarilib turadi, çegarasi közga yaqqol taşlanadi va juda tez kengayib, açişib oğriydi.

Eritematoz S. ba'zan 3—7 kunda özözidan (davolanmasa ham) tuzalib ketadi, lekin çözilib, gavdaning bir joyidan boşqa joyiga ötişi ham mumkin (sayyor S). S.ning birmunça oğir xili — bullyoz S.da qizargan terida yiringli yoki tiniq suyuqlik b-n töla pufakçalar hosil böladi. Bundan ham oğir flegmonoz xilida teri ostida flegmona vujudga keladi. Eng oğir xili — gangrenoz S.da terining zararlangan joylari öladi. Lekin S.ning eng yengil xili — eritematoz Sdan ham asoratlar qolişi mumkin, mas, qon zararlanişi (sepsis); yuz sohasidagi Sdan esa miya pardalarining yalliğlanişi (meningit) singari xavfli asoratlar qoladi.

S.ga şubha tuğilganda darhol vraçga murojaat qiliş lozim. S.ningoldini oliş terini toza tutiş, mayda jarohatlarni antiseptik vositalar b-n artib tozalaşdan iborat. S. juda kamdankam hollarda yuqadi. Lekin S.ga çalingan odamning terisiga tegmaslik kerak, tegilganda qölni yaxşilab yuviş, odekolon yoki spirt b-n artiş, terining zararlanişiga yöl qöymaslik zarur.

Hayvonlarda, asosan, çöçqalarda, şuningdek, qöy, quyon, parrandalarda uçraydi. Kasallik surunkali, ötkir yoki yarim ötkir keçadi. Ötkir keçganda kasal hayvon harorati 41— 42° ga kötariladi, yurak urişi, nafas olişi tezlaşib, darmonsizlanadi, iştahasi yöqoladi, közidan yoş oqadi, içi ketadi, ba'zan qusadi. 1—2 kundan söng hayvon qyrnida, sonining iç tomonida kizil doğlar paydo böladi. Davolanmasa, 3—5 kunda öladi. Yarim ötkir keçganda hayvon 10—15 kun içida soğayadi. Harorati kötarilmaydi. Terisining zararlangan joyi jonsizlanadi, yurak urişi zaiflaşib, quloq, qorin terisi kökaradi, böğimlari şişadi. Astasekin oza boşlaydi va öladi. Parrandalar S. b-n oğriganda don yemaydi, içi ketadi, nafas olişi qiyinlaşadi, zaiflaşadi, öpka yalliğlanib, böğimlari şişadi.

Davolaş: S.ga qarşi giperimmunli qon zardobi, antibiotiklar, yurak kasalliklariga qarşi preparatlar va b. tavsiya etiladi.

Kuraş çoralari: veterinariyasanitariya qoidalariga qat'iy amal qiliş, dezinfeksiyalaş, kemiruvçilarni yöqotiş, çöçqalarni 2 oyligidan boşlab vaksina b-n davriy emlaş, xöjaliklardagi S. b-n kasallangan hayvonlarni ajratib qöyiş va davolaş; söyilgan kasal hayvon göştini pişirib iste'mol qiliş tavsiya etiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САРАМАС (араб.) — тери (камданкам ҳолларда шиллиқ пардалар) нинг яллиғланиши. Ўткир юқумли касаллик. С.ни патоген стрептококклар кўзғатади. Терининг тирналган, қаварган, жароҳатланган жойиг% микроб тушишидан келиб чиқади. С. Йирингли жароҳат, карбункулнинг асорати сифатида, таркибида стрептококклар бўлган йиринг тўпланган жой атрофида пайдо бўлиши мумкин. Касаллик тўсатдан титраш, бош оғриғи, аксари қайт қилиш б-н бошланади, ҳарорат 39—40° гача кўтарилади, гоҳо бемор алаҳлайди. Терининг зарарланган қисми қизаради (эритема), қизарган жой соғлом тери сатҳидан бир оз кўтарилиб туради, чегараси кўзга яққол ташланади ва жуда тез кенгайиб, ачишиб оғрийди.

Эритематоз С. баъзан 3—7 кунда ўзўзидан (даволанмаса ҳам) тузалиб кетади, лекин чўзилиб, гавданинг бир жойидан бошқа жойига ўтиши ҳам мумкин (сайёр С). С.нинг бирмунча оғир хили — буллёз С.да қизарган терида йирингли ёки тиниқ суюқлик б-н тўла пуфакчалар ҳосил бўлади. Бундан ҳам оғир флегмоноз хилида тери остида флегмона вужудга келади. Энг оғир хили — гангреноз С.да терининг зарарланган жойлари ўлади. Лекин С.нинг энг енгил хили — эритематоз Сдан ҳам асоратлар қолиши мумкин, мас, қон зарарланиши (сепсис); юз соҳасидаги Сдан эса мия пардаларининг яллиғланиши (менингит) сингари хавфли асоратлар қолади.

С.га шубҳа туғилганда дарҳол врачга мурожаат қилиш лозим. С.нинголдини олиш терини тоза тутиш, майда жароҳатларни антисептик воситалар б-н артиб тозалашдан иборат. С. жуда камданкам ҳолларда юқади. Лекин С.га чалинган одамнинг терисига тегмаслик керак, тегилганда қўлни яхшилаб ювиш, одеколон ёки спирт б-н артиш, терининг зарарланишига йўл қўймаслик зарур.

Ҳайвонларда, асосан, чўчқаларда, шунингдек, қўй, қуён, паррандаларда учрайди. Касаллик сурункали, ўткир ёки ярим ўткир кечади. Ўткир кечганда касал ҳайвон ҳарорати 41— 42° га кўтарилади, юрак уриши, нафас олиши тезлашиб, дармонсизланади, иштаҳаси йўқолади, кўзидан ёш оқади, ичи кетади, баъзан қусади. 1—2 кундан сўнг ҳайвон қйрнида, сонининг ич томонида кизил доғлар пайдо бўлади. Даволанмаса, 3—5 кунда ўлади. Ярим ўткир кечганда ҳайвон 10—15 кун ичида соғаяди. Ҳарорати кўтарилмайди. Терисининг зарарланган жойи жонсизланади, юрак уриши заифлашиб, қулоқ, қорин териси кўкаради, бўғимлари шишади. Астасекин оза бошлайди ва ўлади. Паррандалар С. б-н оғриганда дон емайди, ичи кетади, нафас олиши қийинлашади, заифлашади, ўпка яллиғланиб, бўғимлари шишади.

Даволаш: С.га қарши гипериммунли қон зардоби, антибиотиклар, юрак касалликларига қарши препаратлар ва б. тавсия этилади.

Кураш чоралари: ветеринариясанитария қоидаларига қатъий амал қилиш, дезинфекциялаш, кемирувчиларни йўқотиш, чўчқаларни 2 ойлигидан бошлаб вакцина б-н даврий эмлаш, хўжаликлардаги С. б-н касалланган ҳайвонларни ажратиб қўйиш ва даволаш; сўйилган касал ҳайвон гўштини пишириб истеъмол қилиш тавсия этилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.