Sarazm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 174–176-b. — ziyouz.com
Sarazm — Zarafşon vodiysining eneolit va ilk jez davriga oid qad. dehqonçilik madaniyatiga tegişli arxeologik yodgorlik. Uning asosida keyinçalik S. qişloği tarkib topgan. U Zarafşon daryosining toğlar orasidan keng vodiyga çiqiş joyida, Oyimköl yonida joylaşgan. Suğdşunos olim V.A.Livşitsning fikriga köra, «S.» atamasi suğdça «sarizamin», ya'ni «yerning boşlanişi», «vohaning boşlanişi» demakdir. Yodgorlik yassi tepaçalar körinişida, 100 gektarga yaqin joyni egallagan. Unda 1976 y.dan tadqiqot işlari olib boriladi. Arxeologik tadqiqot natijalariga qaraganda, S. Zarafşon vodiysining eng kad. bobo dehqonlari maskani bölib, bu joyda hayot eneolitning rivojlangan bosqiçidan to ilk jez davriga qadar (yaqin 1,5 ming yil) davom etgan.
S.da 7 yil davomida arxeologik kaziş işlari olib borildi va 10 nuqtada qad. qişloq hayotining davomiyligini örganiş uçun şurflar kazildi. Natijada yodgorlikda 4 ta tarixiy bosqiç anikdandi. Arxeologik materiallar taxliliga köra, lbosqiç (C.I) mil. av. 3400—3200 y.lar, 2-bosqiç (S. 2) mil. av. 3200—2900 y.lar, 3-bosqiç (S. 3) mil. av. 2900-2700 y.lar, 4-bosqiç (S. 4) mil. av. 2700—2000 y.lar b-n belgilandi.
S. 1 davri jamoa oilalari bir xonali uylarda yaşagan, jamoa xilxonasi bor. Jamoa kvartali atrofi esa mudofaa devorlari b-n örab olingan. Jamoa turar joy qoldiqlarini qaziş jarayonida sirtiga rangli gul solingan sopol parçalari, xilxonadan esa mis oyna, oltin va kumuşdan yasalgan munçoklar topildi. Topilmalar köp jihatdan Jan. Turkmanistonning qad. Gyoksur vohasi materiallariga aynan öxşab ketadi.
S. 2 davrida birbirlaridan tor köçalar b-n ajratilgan köp xonali turar joy massivlari paydo böladi. Ularning qoşida aylana şaklida qurilgan topiniş maskani — oilaviy otaşparastlik altarlari şakllanadi. Yirik uyjoy massivlari doirasida jamoa ibodatxonalari (ikki joyda) qad kötaradi. Ibodatxonalarning devorlariga kizil rangda nakş berilgan va ularning qoq örtasida murabba şaklida altar joylaşgan. Xöjalikda toşdan işlangan mehnat qurollari, töqimaçilik dastgohining qismlari, urçuq toşlar, mis piçoqlar, xanjar, qarmoq, igna va bigizlar köplab uçraydi.
S. 3 davrida ijtimoiy xarakterdagi monumental binolar paydo böladi. Ular uruğ jamoalarining ma'muriy bino va ibodatxonalaridan iborat edi. Bu davrda patriarxal oila hovlijoylari kengayadi, bu hovlilar maydonida kulolçilik xumdonlari va metallni eritiş ustaxonalari paydo böladi. Bu bosqiçda i.ç.ning qator sohalarida hunarmandçilikning turli yönalişlari böyiça ixtisoslaşuv jarayoni keçadi. Kulolçilikda içi va sirtiga sayqal berilgan sopollar keskin kamayadi. Ularning örnini mahalliy an'anaviy şakldagi naqşlar egallaydi. Mahalliy naqşlar b-n ibodatxonalarning devorlarini bezaş odati vujudga keladi. Bu bosqiçda mahalliy xom aşyo bazasida metall eritiş va metalldan turli xil qurollar yasaş kuçayadi. Şunday qilib, qad. sarazmliklar ijtimoiy va iqtisodiy hayotida tub özgarişlar yuz beradi.
S. 4 davriga kelib, demografik özgarişlar b-n boğliq holda aholining vodiy böylab tarqalişi, göyo uning «inqirozi» kuzatiladi. S.da aholi siyraklaşib, avvalgi monumental ma'muriy imoratlar örnini oddiy kulbalar egallaydi. Ehtimol, S 4 davri yodgorlikning eng yuqori qatlamlari bölgani uçun davr taqozosi b-n uning quriliş qoldiklari bizgaça şu holatda yetib kelgandir. Ehtimol, bu tanazzul jez davrining ma'lum bir bosqiçida (mil. av. 2ming yillikning 2-yarmida) oriylarning jan.ga tomon köçişi munosabati b-n Örta Osiyoning şim. va markaziy viloyatlari moddiy madaniyatida yuz bergan özgarişlar b-n boğlikdir. Bu davr aksi kulolçilikda yaqqol közga taşlanadi, ya'ni, bir tomondan kulolçilikda qizğiş oq tiniq angob b-n pardozlangan sopollar sirtida, idişlarning gardişi böylab oddiygina rangli naqş soliş kuzatilsa, ikkinçi tomondan sopol idişlarning kulolçilik çarxida yasaş texnologiyasi kaşf etiladi. Ijtimoiyiqtisodiy tabaqalanişning ayrim belgilari sifatida terrakota, toş va jezdan işlangan muhrlar paydo böladi. Qişloq jamoasi sardori, qabila boşliğining hukmdorlik belgisi bölmiş jamoa nişoni yangi ma'no va mazmun kasb etadi. Demak, S. 4 davrida ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotda yuz bergan özgarişlar S. jamiyatining sönggi bosqiçida mulkiy tabaqalaniş jarayoni jadal keçayotganligidan dalolat beradi. S.da örganilgan yagona xilxona, yuqorida ta'kidlaganimizdek, uning ilk bosqiçiga daxldor bölib, u doira şaklida işlangan toş ğovlar b-n örab olingan, uning diametri 15 m, içiga 5 ta kabr joylaşgan. Toş ğovning markaziy kabriga 3 kişi (ayol, erkak va öspirin) kömilgan. Ayolga tegişli aşyoviy dalillarga qaraganda u öz jamoasida katta nufuzga ega bölgan. Uning kiyimlariga feruza, la'l, yoqut va yaşma kabi qimmatbaho toşlardan yasalgan munçoklar qadalgan. Ayolning boş kiyimi ham taqinçoklar b-n bezatilgan. Soç tolalariga oltin munçoq şodalari osib qöyilgan. Qöllariga dengiz çiğanoğidan işlangan bilaguzuklar taqilgan. Ayol skeleti yonidan dastali mis közgu, suyakdan qilingan bigiz, 5 ta urçuq toş, 2 ta ayol ma'budasi (terrakota) topilgan. Demak, S. 1 davrida ayollarning jamoadagi ijtimoiy nufuzi hali yuqori bölgan.
S. aholisining iqtisodiy hayotini suğorma va lalmikor dehqonçilik hamda xonaki çorvaçilik taşkil etgan. Zarafşon toğ tizmalaridagi qad. ma'dan (mis, qörğoşin, qalay, oltin, kumuş, simob va feruza) konlarining yaqinligi S.da hunarmandçilikning metallurgiya va metall i.ç. sohasini rivojlanişiga hamda undan turli mehnat va harbiy qurollar i.ç.ga keng imkoniyatlar bergan. Sdan topilgan 150 dan ortiq buyumlar — piçoq va xanjarlar, bolta va bigizlar, paykon va muhrlar, metall eritiş qozonlari (tigillar), asbobanjom quyiş qoliplari, metall eritiş peçlari, metall xom aşyo yombilari bundan dalolat beradi. Yodgorlikni qaziş jarayonida nafaqat toşdan işlangan mehnat qurollari, balki oğirlik ölçov toşlari, töqimaçilik dastgohining qismlari ham uçratilgan. Ammo, sarazmliklar kulolçilikda metallurgiya va toş ga işlov berişdek yuksaklikka erişa olmaganlar.
Xullas, S. yodgorligi Zarafşon vodiysining eng qad. dehqonçilik madaniyati bölib, keyingi asrlardagi Suğd ölkasida şakllangan şahar madaniyatining ildizlari bir jihatdan şu yodgorlik b-n boğliq edi.
Ad.: Isakov A., Sarazm (K voprosu stanovleniya rannezemledelçeskoy kulturi Zarafşanskoy dolini), Duşanbe, 1991; Isamiddinov M. X., Genezis gorodskoy kulturi Samarqandskogo Sogda, Samarqand, 2000.
Ahmadali Asqarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САРАЗМ — Зарафшон водийсининг энеолит ва илк жез даврига оид қад. деҳқончилик маданиятига тегишли археологик ёдгорлик. Унинг асосида кейинчалик С. қишлоғи таркиб топган. У Зарафшон дарёсининг тоғлар орасидан кенг водийга чиқиш жойида, Ойимкўл ёнида жойлашган. Суғдшунос олим В.А.Лившицнинг фикрига кўра, «С.» атамаси суғдча «саризамин», яъни «ернинг бошланиши», «воҳанинг бошланиши» демакдир. Ёдгорлик ясси тепачалар кўринишида, 100 гектарга яқин жойни эгаллаган. Унда 1976 й.дан тадқиқот ишлари олиб борилади. Археологик тадқиқот натижаларига қараганда, С. Зарафшон водийсининг энг кад. бобо деҳқонлари маскани бўлиб, бу жойда ҳаёт энеолитнинг ривожланган босқичидан то илк жез даврига қадар (яқин 1,5 минг йил) давом этган.
С.да 7 йил давомида археологик казиш ишлари олиб борилди ва 10 нуқтада қад. қишлоқ ҳаётининг давомийлигини ўрганиш учун шурфлар казилди. Натижада ёдгорликда 4 та тарихий босқич аникданди. Археологик материаллар тахлилига кўра, lбосқич (C.I) мил. ав. 3400—3200 й.лар, 2-босқич (С. 2) мил. ав. 3200—2900 й.лар, 3-босқич (С. 3) мил. ав. 2900-2700 й.лар, 4-босқич (С. 4) мил. ав. 2700—2000 й.лар б-н белгиланди.
С. 1 даври жамоа оилалари бир хонали уйларда яшаган, жамоа хилхонаси бор. Жамоа квартали атрофи эса мудофаа деворлари б-н ўраб олинган. Жамоа турар жой қолдиқларини қазиш жараёнида сиртига рангли гул солинган сопол парчалари, хилхонадан эса мис ойна, олтин ва кумущдан ясалган мунчоклар топилди. Топилмалар кўп жиҳатдан Жан. Туркманистоннинг қад. Гёксур воҳаси материалларига айнан ўхшаб кетади.
С. 2 даврида бирбирларидан тор кўчалар б-н ажратилган кўп хонали турар жой массивлари пайдо бўлади. Уларнинг қошида айлана шаклида қурилган топиниш маскани — оилавий оташпарастлик алтарлари шаклланади. Йирик уйжой массивлари доирасида жамоа ибодатхоналари (икки жойда) қад кўтаради. Ибодатхоналарнинг деворларига кизил рангда накш берилган ва уларнинг қоқ ўртасида мурабба шаклида алтар жойлашган. Хўжаликда тошдан ишланган меҳнат қуроллари, тўқимачилик дастгоҳининг қисмлари, урчуқ тошлар, мис пичоқлар, ханжар, қармоқ, игна ва бигизлар кўплаб учрайди.
С. 3 даврида ижтимоий характердаги монументал бинолар пайдо бўлади. Улар уруғ жамоаларининг маъмурий бино ва ибодатхоналаридан иборат эди. Бу даврда патриархал оила ҳовлижойлари кенгаяди, бу ҳовлилар майдонида кулолчилик хумдонлари ва металлни эритиш устахоналари пайдо бўлади. Бу босқичда и.ч.нинг қатор соҳаларида ҳунармандчиликнинг турли йўналишлари бўйича ихтисослашув жараёни кечади. Кулолчиликда ичи ва сиртига сайқал берилган сополлар кескин камаяди. Уларнинг ўрнини маҳаллий анъанавий шаклдаги нақшлар эгаллайди. Маҳаллий нақшлар б-н ибодатхоналарнинг деворларини безаш одати вужудга келади. Бу босқичда маҳаллий хом ашё базасида металл эритиш ва металлдан турли хил қуроллар ясаш кучаяди. Шундай қилиб, қад. саразмликлар ижтимоий ва иқтисодий ҳаётида туб ўзгаришлар юз беради.
С. 4 даврига келиб, демографик ўзгаришлар б-н боғлиқ ҳолда аҳолининг водий бўйлаб тарқалиши, гўё унинг «инқирози» кузатилади. С.да аҳоли сийраклашиб, аввалги монументал маъмурий иморатлар ўрнини оддий кулбалар эгаллайди. Эҳтимол, С 4 даври ёдгорликнинг энг юқори қатламлари бўлгани учун давр тақозоси б-н унинг қурилиш қолдиклари бизгача шу ҳолатда етиб келгандир. Эҳтимол, бу таназзул жез даврининг маълум бир босқичида (мил. ав. 2минг йилликнинг 2-ярмида) орийларнинг жан.га томон кўчиши муносабати б-н Ўрта Осиёнинг шим. ва марказий вилоятлари моддий маданиятида юз берган ўзгаришлар б-н боғликдир. Бу давр акси кулолчиликда яққол кўзга ташланади, яъни, бир томондан кулолчиликда қизғиш оқ тиниқ ангоб б-н пардозланган сополлар сиртида, идишларнинг гардиши бўйлаб оддийгина рангли нақш солиш кузатилса, иккинчи томондан сопол идишларнинг кулолчилик чархида ясаш технологияси кашф этилади. Ижтимоийиқтисодий табақаланишнинг айрим белгилари сифатида терракота, тош ва жездан ишланган муҳрлар пайдо бўлади. Қишлоқ жамоаси сардори, қабила бошлиғининг ҳукмдорлик белгиси бўлмиш жамоа нишони янги маъно ва мазмун касб этади. Демак, С. 4 даврида ижтимоий, иқтисодий ва маданий ҳаётда юз берган ўзгаришлар С. жамиятининг сўнгги босқичида мулкий табақаланиш жараёни жадал кечаётганлигидан далолат беради. С.да ўрганилган ягона хилхона, юқорида таъкидлаганимиздек, унинг илк босқичига дахлдор бўлиб, у доира шаклида ишланган тош ғовлар б-н ўраб олинган, унинг диаметри 15 м, ичига 5 та кабр жойлашган. Тош ғовнинг марказий кабрига 3 киши (аёл, эркак ва ўспирин) кўмилган. Аёлга тегишли ашёвий далилларга қараганда у ўз жамоасида катта нуфузга эга бўлган. Унинг кийимларига феруза, лаъл, ёқут ва яшма каби қимматбаҳо тошлардан ясалган мунчоклар қадалган. Аёлнинг бош кийими ҳам тақинчоклар б-н безатилган. Соч толаларига олтин мунчоқ шодалари осиб қўйилган. Қўлларига денгиз чиғаноғидан ишланган билагузуклар тақилган. Аёл скелети ёнидан дастали мис кўзгу, суякдан қилинган бигиз, 5 та урчуқ тош, 2 та аёл маъбудаси (терракота) топилган. Демак, С. 1 даврида аёлларнинг жамоадаги ижтимоий нуфузи ҳали юқори бўлган.
С. аҳолисининг иқтисодий ҳаётини суғорма ва лалмикор деҳқончилик ҳамда хонаки чорвачилик ташкил этган. Зарафшон тоғ тизмаларидаги қад. маъдан (мис, қўрғошин, қалай, олтин, кумуш, симоб ва феруза) конларининг яқинлиги С.да ҳунармандчиликнинг металлургия ва металл и.ч. соҳасини ривожланишига ҳамда ундан турли меҳнат ва ҳарбий қуроллар и.ч.га кенг имкониятлар берган. Сдан топилган 150 дан ортиқ буюмлар — пичоқ ва ханжарлар, болта ва бигизлар, пайкон ва муҳрлар, металл эритиш қозонлари (тигиллар), асбобанжом қуйиш қолиплари, металл эритиш печлари, металл хом ашё ёмбилари бундан далолат беради. Ёдгорликни қазиш жараёнида нафақат тошдан ишланган меҳнат қуроллари, балки оғирлик ўлчов тошлари, тўқимачилик дастгоҳининг қисмлари ҳам учратилган. Аммо, саразмликлар кулолчиликда металлургия ва тош га ишлов беришдек юксакликка эриша олмаганлар.
Хуллас, С. ёдгорлиги Зарафшон водийсининг энг қад. деҳқончилик маданияти бўлиб, кейинги асрлардаги Суғд ўлкасида шаклланган шаҳар маданиятининг илдизлари бир жиҳатдан шу ёдгорлик б-н боғлиқ эди.
Ад.: Исаков А., Саразм (К вопросу становления раннеземледельческой культуры Зарафшанской долины), Душанбе, 1991; Исамиддинов М. X., Генезис городской культуры Самарқандского Согда, Самарқанд, 2000.
Аҳмадали Асқаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.