Sarez köli
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 188-b. — ziyouz.com
Sarez köli — Tojikiston Respublikasi Toğli Badaxşon muxtor viloyati hududidagi köl. Pomirda, Şim. Aliçur va Muzqöl tizmalari orasida, 3239 m balandlikda joylaşgan. Mayd. 79,6 km2, suv siğimi hajmi 16,07 km3, uz. 55,8 km, eng keng joyi 3,3 km. Örtaça çuq. 190 m gaça, eng çuqur joyi 500 m. 1911 y.dagi zilzila oqibatida Murğob daryosining çuqur vodiysini Usoy qişloği yaqinida toğ jinslari tösib qöyişi natijasida paydo bölgan. Örta Osiyodagi eng katta uyumli suv havzasi. Suv töplaş mayd. 18 ming km2. Murğobdan taşqari kölga 16 doimiy va 20 dan ziyod vaqtinça suv oqimlari quyiladi. Asosan, muz suvlaridan töyinadi. Köl ga quyiladigan örtaça köp yillik suv miqdori 1,48 km3. Uyum orqali suvning sizib ötişi sodir bölmoqda. Buloklar körinişida suvning köldan köp yillik örtaça oqib çiqiş mikdori 1,46 km3ni taşkil qiladi. Suvi çuçuk. Köl sathi özgarib turadi. Keyingi 60 yil mobaynida suv sathining örtaça ösişi yiliga 20 sm ni taşkil qildi. Yil orasidagi suv sathi özgarişining eng katta amplitudasi 12 m, eng kami 2 m ni taşkil qiladi. Köl suvi dek. oxiri — yanv.ning 1-yarmida muzlaydi, mart oxiri — may boşlarida muzdan böşaydi.
Ad.: Agaxanyans O. Ye., Sarez, L., Gidrometeoizdat, 1989; Glazirin G.Ye., Nikitin A. M., Şçetinnikov A. S., Vodniy balans Sarezskogo ozera, Tr. SANIGMI, 1986, Vip. 113 (194); Gronskaya G. P., Ivanov Yu.N. va b., Gidrologiçeskoy rejim Sarezskogo ozera, Tr. GGI, 1977, Vip. 246; Aslov SM., Gorelkin N. Ye., Gidrometeorologiçeskiy monitoring Sarezskogo ozera, T., Izd. otdel SANIGMI, 2002.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САРЕЗ КЎЛИ — Тожикистон Республикаси Тоғли Бадахшон мухтор вилояти ҳудудидаги кўл. Помирда, Шим. Аличур ва Музқўл тизмалари орасида, 3239 м баландликда жойлашган. Майд. 79,6 км2, сув сиғими ҳажми 16,07 км3, уз. 55,8 км, энг кенг жойи 3,3 км. Ўртача чуқ. 190 м гача, энг чуқур жойи 500 м. 1911 й.даги зилзила оқибатида Мурғоб дарёсининг чуқур водийсини Усой қишлоғи яқинида тоғ жинслари тўсиб қўйиши натижасида пайдо бўлган. Ўрта Осиёдаги энг катта уюмли сув ҳавзаси. Сув тўплаш майд. 18 минг км2. Мурғобдан ташқари кўлга 16 доимий ва 20 дан зиёд вақтинча сув оқимлари қуйилади. Асосан, муз сувларидан тўйинади. Кўл га қуйиладиган ўртача кўп йиллик сув миқдори 1,48 км3. Уюм орқали сувнинг сизиб ўтиши содир бўлмоқда. Булоклар кўринишида сувнинг кўлдан кўп йиллик ўртача оқиб чиқиш микдори 1,46 км3ни ташкил қилади. Суви чучук. Кўл сатҳи ўзгариб туради. Кейинги 60 йил мобайнида сув сатҳининг ўртача ўсиши йилига 20 см ни ташкил қилди. Йил орасидаги сув сатҳи ўзгаришининг энг катта амплитудаси 12 м, энг ками 2 м ни ташкил қилади. Кўл суви дек. охири — янв.нинг 1-ярмида музлайди, март охири — май бошларида муздан бўшайди.
Ад.: Агаханянц О. Е., Сарез, Л., Гидрометеоиздат, 1989; Глазирин Г.Е., Никитин А. М., Шчетинников А. С., Водный баланс Сарезского озера, Тр. САНИГМИ, 1986, Вып. 113 (194); Гронская Г. П., Иванов Ю.Н. ва б., Гидрологической режим Сарезского озера, Тр. ГГИ, 1977, Вып. 246; Аслов СМ., Горелкин Н. Е., Гидрометеорологический мониторинг Сарезского озера, Т., Изд. отдел САНИГМИ, 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.