Sariq

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 195–196-b. — ziyouz.com

Sariq SARIQ, sariqlar, şari — Örta Osiyodagi turkiy xalqlar tarkibiga kirgan qabila nomi. Ilk urta asrlarda Jan. Sibir, Yettisuv va Sirdaryo böylarida usun, abdal, qay(hun) qabilalari b-n birga yaşaşgan. 8— 10-a.lardagi xitoy manbalarida şeli, şari (sari, sariq) nomi b-n qayd etilgan. S. Şarqiy Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. K. Şoniyozovnmnt fikriça, S.ning ğarbga dastlabki siljiş jarayoni 8-a.ning 60y.larida sodir bölgan. Ayni şu vaqtda qarluqlar Yettisuvni egallaganlar. S.ning katta qismi ular b-n birga Çu vodiysiga kelib örnaşgan. 10-a. örtalarida S. Qoraxoniylar davlati tarkibida bölib özbek elatining şakllanişida bevosita qatnaşgan. 10—15-a.lar va keyingi davrlarda Daşti Qipçoqda yaşagan. S. kuraşlar va özaro nizolar tufayli kiçik bölaklarga bölinib özbek, turkman, qozoq, qirğiz, qoraqalpoq, boşqird xalqlari tarkibiga kirgan. S.ning Junğoriya va Tarbağatoyda qolgan qismi Sibir xalqlari tarkibiga kirgan. S.ning Şim. Xitoyda qolgan guruxlari şu yerda yaşovçi uyğurlar b-n qöşilib, ular içida sariquyğur etnik guruhini taşkil etgan.

16-a.dan boşlab S. turkmanlar tarkibida qabila sifatida ma'lum bölib, Manğişloq va Ğarbiy Turkmanistonda taka va yovmutlar b-n birga yaşagan. 1897 y. aholi röyxatida bu hududlarda Sdan 31 ming xöjalik hisobga olingan. Şuningdek, S. Turkmanistonning Taxtabozor, Yölötan tumanlarida ham istiqomat qilgan. TurkmanS. bir qança uruğlarga bölingan: suqti, bayraç, xurosonli, alaşa, xerzet. TurkmanS.ning bir qismi Özbekistonning Olot va Muborak tumanlarida ham yaşaşgan. Ularning quyidagi etnik guruxlari ma'lum: kösa, jöyjoni, sapça va bek. 1926 y.gi aholi röyxatiga köra, Surxondaryoning Şerobod tumanida S.ga mansub 1190 kişi yaşagan. S. Qirğiziston, Afğonistonda ham bor. Ötmişda S. çorvaçilik, bir qismi dehqonçilik b-n şuğullangan. 20-a.ning 30y.laridan S xöjaligida dehqonçilik, xususan, paxtaçilik va yaylov çorvaçiligi yetakçi örin tuta boşlagan.

Ad.: Karpov G.I., K istorii turkmensarikov, Aşxabad, 1996; Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2000.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САРИҚ, сариқлар, шари — Ўрта Осиёдаги туркий халқлар таркибига кирган қабила номи. Илк урта асрларда Жан. Сибирь, Еттисув ва Сирдарё бўйларида усун, абдал, қай(ҳун) қабилалари б-н бирга яшашган. 8— 10-а.лардаги хитой манбаларида шэли, шари (сари, сариқ) номи б-н қайд этилган. С. Шарқий Турк хоқонлиги таркибига кирган. К. Шониёзовнмнт фикрича, С.нинг ғарбга дастлабки силжиш жараёни 8-а.нинг 60й.ларида содир бўлган. Айни шу вақтда қарлуқлар Еттисувни эгаллаганлар. С.нинг катта қисми улар б-н бирга Чу водийсига келиб ўрнашган. 10-а. ўрталарида С. Қорахонийлар давлати таркибида бўлиб ўзбек элатининг шаклланишида бевосита қатнашган. 10—15-а.лар ва кейинги даврларда Дашти Қипчоқда яшаган. С. курашлар ва ўзаро низолар туфайли кичик бўлакларга бўлиниб ўзбек, туркман, қозоқ, қирғиз, қорақалпоқ, бошқирд халқлари таркибига кирган. С.нинг Жунғория ва Тарбағатойда қолган қисми Сибирь халқлари таркибига кирган. С.нинг Шим. Хитойда қолган гурухлари шу ерда яшовчи уйғурлар б-н қўшилиб, улар ичида сариқуйғур этник гуруҳини ташкил этган.

16-а.дан бошлаб С. туркманлар таркибида қабила сифатида маълум бўлиб, Манғишлоқ ва Ғарбий Туркманистонда така ва ёвмутлар б-н бирга яшаган. 1897 й. аҳоли рўйхатида бу ҳудудларда Сдан 31 минг хўжалик ҳисобга олинган. Шунингдек, С. Туркманистоннинг Тахтабозор, Йўлўтан туманларида ҳам истиқомат қилган. ТуркманС. бир қанча уруғларга бўлинган: суқти, байрач, хуросонли, алаша, херзет. ТуркманС.нинг бир қисми Ўзбекистоннинг Олот ва Муборак туманларида ҳам яшашган. Уларнинг қуйидаги этник гурухлари маълум: кўса, жўйжони, сапча ва бек. 1926 й.ги аҳоли рўйхатига кўра, Сурхондарёнинг Шеробод туманида С.га мансуб 1190 киши яшаган. С. Қирғизистон, Афғонистонда ҳам бор. Ўтмишда С. чорвачилик, бир қисми деҳқончилик б-н шуғулланган. 20-а.нинг 30й.ларидан С хўжалигида деҳқончилик, хусусан, пахтачилик ва яйлов чорвачилиги етакчи ўрин тута бошлаган.

Ад.: Карпов Г.И., К истории туркменсарыков, Ашхабад, 1996; Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2000.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.