Sarkosporidiyalar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 202–203-b. — ziyouz.com
Sarkosporidiyalar SARKOSPORIDIYALAR, göşt sporalilar (Sarcocystis) — bir hujayralilarga mansub hayvonlar tipi (ba'zi ma'lumotlarga Karaganda sinf). Uzunligi bir neça mkm dan 20 mm gaça. Hujayra içida parazit. Hayvonlar, ba'zan odamlarda oğir sarkosporidioz kasalligini paydo kiladi. 90 ga yaqin turi bor. Oraliq xöjayini (ötxör hayvonlar) sporotsistalarini oziq b-n yeb zararlanadi. Ootsistalari içida 4 ta sporozoitli 2 ta sporotsistasi böladi. Sporozoitlari ösib ötxör hayvonlar organizmida şizontlarga aylanadi. Şizontlar köp marta bölinib, merozoitlarni hosil qiladi. Merozoitlar muskullarga ötib, sistalarga aylanadi. Asosiy xöjayinlar (yirtqiç sut emizuvçilar, quşlar, sudralib yuruvçilar) sistali göştni yeb zararlanadi. Sistalar asosiy xöjayin içagi hujayralarida ösib, gamontlarni hosil qiladi. Gamontlar rivojlanib, ootsistalarga aylanadi; ular içida esa 4 ta sporozoitli sporotsistalar rivojlanadi. Taşqi muhitga, asosan, sporotsistalar (ölçami 8—16*9— 11 mkm) çiqariladi. SARKOFAG (yun. — göştni yutuvçi), sarqofa — tobut turlaridan biri. Asosan, toş, marmar, yoğoçdan töğri törtburçak, ba'zan qayiqsimon qopqoqli qilib yasalgan.
S.ga jasad qöyiş Qad. Misrda fir'avnlar sulolasi davri (mil. av. 3ming yillik)da keng rasm bölib, Suriya, Finikiya orqali Şarqqa, şuningdek, Gretsiya va Rimga tarqalgan. Markaziy va Şarqiy Oltoydagi qad. skif qörğonlarini oçiş jarayonida yoğoç ğöladan öyib işlangan S.lar topilgan. S.ga köpinça jasad mömiyolab qöyilgan. Amir Temur jasadi ham S.ga solingan (bu S Samarqanddagi Özbekiston xalqlari madaniyati va san'ati tarixi muzeyida saqlanmoqda). S.lar özining badiiy bezak va suratlari, şuningdek, har xil qad. yozuvlari b-n san'at hamda epigrafika yodgorligi sanaladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САРКОСПОРИДИЯЛАР, гўшт споралилар (Sarcocystis) — бир ҳужайралиларга мансуб ҳайвонлар типи (баъзи маълумотларга Караганда синф). Узунлиги бир неча мкм дан 20 мм гача. Ҳужайра ичида паразит. Ҳайвонлар, баъзан одамларда оғир саркоспоридиоз касаллигини пайдо килади. 90 га яқин тури бор. Оралиқ хўжайини (ўтхўр ҳайвонлар) спороцисталарини озиқ б-н еб зарарланади. Ооцисталари ичида 4 та спорозоитли 2 та спороцистаси бўлади. Спорозоитлари ўсиб ўтхўр ҳайвонлар организмида шизонтларга айланади. Шизонтлар кўп марта бўлиниб, мерозоитларни ҳосил қилади. Мерозоитлар мускулларга ўтиб, цисталарга айланади. Асосий хўжайинлар (йиртқич сут эмизувчилар, қушлар, судралиб юрувчилар) цистали гўштни еб зарарланади. Цисталар асосий хўжайин ичаги ҳужайраларида ўсиб, гамонтларни ҳосил қилади. Гамонтлар ривожланиб, ооцисталарга айланади; улар ичида эса 4 та спорозоитли спороцисталар ривожланади. Ташқи муҳитга, асосан, спороцисталар (ўлчами 8—16*9— 11 мкм) чиқарилади. САРКОФАГ (юн. — гўштни ютувчи), сарқофа — тобут турларидан бири. Асосан, тош, мармар, ёғочдан тўғри тўртбурчак, баъзан қайиқсимон қопқоқли қилиб ясалган.
С.га жасад қўйиш Қад. Мисрда фиръавнлар сулоласи даври (мил. ав. 3минг йиллик)да кенг расм бўлиб, Сурия, Финикия орқали Шарққа, шунингдек, Греция ва Римга тарқалган. Марказий ва Шарқий Олтойдаги қад. скиф қўрғонларини очиш жараёнида ёғоч ғўладан ўйиб ишланган С.лар топилган. С.га кўпинча жасад мўмиёлаб қўйилган. Амир Темур жасади ҳам С.га солинган (бу С Самарқанддаги Ўзбекистон халқлари маданияти ва санъати тарихи музейида сақланмоқда). С.лар ўзининг бадиий безак ва суратлари, шунингдек, ҳар хил қад. ёзувлари б-н санъат ҳамда эпиграфика ёдгорлиги саналади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.