Saturn

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 215–216-b. — ziyouz.com

Saturn SATURN, Zuhal — Quyoş sistemasidagi 9 ta katta sayyoralardan biri; Quyoşdan uzoqligi böyiça 6sayyora. Astronomik belgisi ﬁ . Quyoşdan örtaça uzoqligi 9,58 astronomik birlik (1429,3 mln. km) gateng. Kattaligi jihatidan Yupitertn keyin 2örinda. Orbitasining ekssentrisiteta 0,056 bölgani tufayli bu masofa perigeliyda qisqarib, afeliyda uzayib turadi. S. Quyoş atrofini öz orbitasi böylab 29 yilu 167 kunda bir marta töla aylanib çiqadi. Uning öz öqi atrofidagi aylaniş davri ekvatorida 10 soat 14,5 min. bölsa, qutblariga tomon Yupiterdagi singari ortib boradi. S.ning örtaça radiusi 58 ming km, ekvatorida 60 ming km ga yaqin. S.ning ziçligi 0,72 g/sm3 (bu Yer ziçligining 0,13)ga, uning massasi 5681027 g (Yer massasidan 95,28 marta katta) ga teng. U, asosan, vodorod va geliydan iborat. Sayyora ekvatorining öz orbita tekisligiga oğmaligi 26°45'ni taşkil etadi. S. sirtida ekvatori böylab çözilgan qora mintaqalar va oq doğlarni kuzatiş mumkin. Spektroskopik tekşirişlar S. atmosferasi, asosan, vodorod (H2) va metan (CH4) dan iboratligini körsatgan bölsa, keyinçalik unda atsetilen (C2H2) va etan (C2H6) topilgan. Infranurlarda kuzatiş S.dagi tra keskinligini (95 K) körsatdi. S. muntazam radionurlanişiga va uz magnit maydoniga ega. S. atmosferasida şunday past trada ham muzlamaydigan metan va ammiak topilgan. S.ni ilk bor Galiley 1610 y.da kaşf etgan. S.ning ajoyibotligi atrofidagi halqasidir. S.ning ekvator tekisligi böylab joylaşgan bu halqa, asosan, 3 ta alohida konsentrik halqadan iborat. Ulardan sayyoraga eng yaqini S, örtadagisi V va taşqisi A b-n belgilangan. Hamma halqalar deyarli şaffof bölib, ular orqasidagi yulduzlarni köriş mumkin. A halqa b-n V halqa oraliğini Kassini nomli qora böşliq taşkil etadi. Halqalarning qalinligi bir neça km, diametri 250 ming km, yoşi 100 mln. yil atrofida. 20-a.ning boşlaridayoq halqalar yaxlit qattiq jismdan iborat emasligi, ular S. atrofida Kepler qonuni asosida aylanadigan ayrimayrim kattiq zarralardan taşkil topganligi aniqlangan. Halqalarning infraqizil spektrlari, asosan, muz va qirov spektrlariga öxşaydi. S. 22 ta tabiiy yöldoşga ega. Ulardan eng kattalari: Mimas, Enselad, Tefiya, Diona, Reya, Titan, Giperion, Yapet, Feba, Yanus. Titan massasi va kattaligi (4850 km) jihatidan Quyoş sistemasidagi ulkan (u Oydan ham katta) yöddoş hisoblanadi. Titan metan va vodoroddan taşkil topgan atmosferaga ega. S. yöldoşlaridan faqat Feba öz orbitasida boşqalarga nisbatan teskari tomonga harakatlanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САТУРН, Зуҳал — Қуёш системасидаги 9 та катта сайёралардан бири; Қуёшдан узоқлиги бўйича 6сайёра. Астрономик белгиси ﬁ . Қуёшдан ўртача узоқлиги 9,58 астрономик бирлик (1429,3 млн. км) гатенг. Катталиги жиҳатидан Юпитертн кейин 2ўринда. Орбитасининг эксцентриситета 0,056 бўлгани туфайли бу масофа перигелийда қисқариб, афелийда узайиб туради. С. Қуёш атрофини ўз орбитаси бўйлаб 29 йилу 167 кунда бир марта тўла айланиб чиқади. Унинг ўз ўқи атрофидаги айланиш даври экваторида 10 соат 14,5 мин. бўлса, қутбларига томон Юпитердаги сингари ортиб боради. С.нинг ўртача радиуси 58 минг км, экваторида 60 минг км га яқин. С.нинг зичлиги 0,72 г/см3 (бу Ер зичлигининг 0,13)га, унинг массаси 5681027 г (Ер массасидан 95,28 марта катта) га тенг. У, асосан, водород ва гелийдан иборат. Сайёра экваторининг ўз орбита текислигига оғмалиги 26°45’ни ташкил этади. С. сиртида экватори бўйлаб чўзилган қора минтақалар ва оқ доғларни кузатиш мумкин. Спектроскопик текширишлар С. атмосфераси, асосан, водород (Н2) ва метан (СН4) дан иборатлигини кўрсатган бўлса, кейинчалик унда ацетилен (С2Н2) ва этан (С2Н6) топилган. Инфранурларда кузатиш С.даги тра кескинлигини (95 К) кўрсатди. С. мунтазам радионурланишига ва уз магнит майдонига эга. С. атмосферасида шундай паст трада ҳам музламайдиган метан ва аммиак топилган. С.ни илк бор Галилей 1610 й.да кашф этган. С.нинг ажойиботлиги атрофидаги ҳалқасидир. С.нинг экватор текислиги бўйлаб жойлашган бу ҳалқа, асосан, 3 та алоҳида концентрик ҳалқадан иборат. Улардан сайёрага энг яқини С, ўртадагиси В ва ташқиси А б-н белгиланган. Ҳамма ҳалқалар деярли шаффоф бўлиб, улар орқасидаги юлдузларни кўриш мумкин. А ҳалқа б-н В ҳалқа оралиғини Кассини номли қора бўшлиқ ташкил этади. Ҳалқаларнинг қалинлиги бир неча км, диаметри 250 минг км, ёши 100 млн. йил атрофида. 20-а.нинг бошларидаёқ ҳалқалар яхлит қаттиқ жисмдан иборат эмаслиги, улар С. атрофида Кеплер қонуни асосида айланадиган айримайрим каттиқ зарралардан ташкил топганлиги аниқланган. Ҳалқаларнинг инфрақизил спектрлари, асосан, муз ва қиров спектрларига ўхшайди. С. 22 та табиий йўлдошга эга. Улардан энг катталари: Мимас, Энцелад, Тефия, Диона, Рея, Титан, Гиперион, Япет, Феба, Янус. Титан массаси ва катталиги (4850 км) жиҳатидан Қуёш системасидаги улкан (у Ойдан ҳам катта) йўддош ҳисобланади. Титан метан ва водороддан ташкил топган атмосферага эга. С. йўлдошларидан фақат Феба ўз орбитасида бошқаларга нисбатан тескари томонга ҳаракатланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.