Savdo kapitali
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14-b. — ziyouz.com
Savdo kapitali — tovar muomalasi sohasida amal qiluvçi kapital, sanoat kapitalining alohidalaşgan qismi. Uning harakat şakli P—T—P' bölib (bunda Ppul, Ttovar, P'ortgan pul summasi), tovarlarni sotib olib, qaytadan foydasiga sotişni biddiradi. S.k. ayirboşlaşni kengaytirib, bir tarmoqning boşqa bir tarmoq mahsulotlariga bölgan talabini qondiradi; sotişni, tovarlarning ötişini köpaytiriş orqali i.ç.ni kengaytiradi va rağbatlantiradi. Tarixan S.k. sanoat kapitalidan qadimiyroq bölib, sudxörlik kapitali b-n bir qatorda erkin harakat qiluvçi kapital şakli bölgan. S.k.ning foydasi noekvivalent ayirboşlaş va xaridorlar hisobiga yuzaga keladi. Natural xöjalikning yemirilib, tovarpul munosabatlarining rivojlanişida, kapitalning dastlabki jamğarilişi jarayonida, kapitalistik i.ç. munosabatlarining vujudga kelişi va rivojlanişida katta rol öynadi. Savdo axli va mulkdorlar qölida katta miqdorda pulning jamğarilişi uni yirik kapitalistik i.ç. uçun işlatiş imkoniyatini tuğdirdi. S.k. egalari bölgan savdogarlarnit katta qismi keyinçalik sanoatçilarga aylandi. S.k. turli tuzumlarda ham tovarlarning «mudrab yotgan negizi»ni rivojlantiradi, ammo tovar hosil qilmaydi. Hozir S.k. tarkibida qöşimça xarajatlarning uluşi tobora köpayib bormoqda. Bu hol i.ç.ning savdo sohasida davom etayotgan jarayonlari — tovarlarni qadoklaş, öraş, saqlaş va taşiş singari işlarga kilinadigan xarajatlarning, reklama yönalişlaridagi sarflarning köpayişida körinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САВДО КАПИТАЛИ — товар муомаласи соҳасида амал қилувчи капитал, саноат капиталининг алоҳидалашган қисми. Унинг ҳаракат шакли П—Т—П’ бўлиб (бунда Ппул, Ттовар, П’ортган пул суммаси), товарларни сотиб олиб, қайтадан фойдасига сотишни биддиради. С.к. айирбошлашни кенгайтириб, бир тармоқнинг бошқа бир тармоқ маҳсулотларига бўлган талабини қондиради; сотишни, товарларнинг ўтишини кўпайтириш орқали и.ч.ни кенгайтиради ва рағбатлантиради. Тарихан С.к. саноат капиталидан қадимийроқ бўлиб, судхўрлик капитали б-н бир қаторда эркин ҳаракат қилувчи капитал шакли бўлган. С.к.нинг фойдаси ноэквивалент айирбошлаш ва харидорлар ҳисобига юзага келади. Натурал хўжаликнинг емирилиб, товарпул муносабатларининг ривожланишида, капиталнинг дастлабки жамғарилиши жараёнида, капиталистик и.ч. муносабатларининг вужудга келиши ва ривожланишида катта роль ўйнади. Савдо ахли ва мулкдорлар қўлида катта миқдорда пулнинг жамғарилиши уни йирик капиталистик и.ч. учун ишлатиш имкониятини туғдирди. С.к. эгалари бўлган савдогарларнит катта қисми кейинчалик саноатчиларга айланди. С.к. турли тузумларда ҳам товарларнинг «мудраб ётган негизи»ни ривожлантиради, аммо товар ҳосил қилмайди. Ҳозир С.к. таркибида қўшимча харажатларнинг улуши тобора кўпайиб бормоқда. Бу ҳол и.ч.нинг савдо соҳасида давом этаётган жараёнлари — товарларни қадоклаш, ўраш, сақлаш ва ташиш сингари ишларга килинадиган харажатларнинг, реклама йўналишларидаги сарфларнинг кўпайишида кўринади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.