Savodlilik
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18–20-b. — ziyouz.com
Savodlilik SAVODLILIK, savodxonlik 1) aholi madaniy saviyasi kursatkiçlaridan biri; 2) odamning adabiy til normalariga muvofiq keladigan oğzaki va yozma nutq malakalariga egaligi; 3) oddiy matnlarni öqiy oliş yoki ularni öqiş va yoza oliş könikmasiga egalik; 4) muayyan soha böyiça bilimga egalik (siyosiy S, texnik S, tibbiy S). «S.» tuşunçasining mazmunmohiyati jamiyat taraqqiyotining turli bosqiçlarida uning ijtimoiy, siyosiy, ilmiy, madaniy hamda ruhiy saviyasiga boğliq ravişda özgarib turadi. Siyosiy qaraşlarning noxolisligi va milliy kamsitiş ruhidagi yondaşuvlar biror mamlakat yoki millat S. darajasini belgilaşda salbiy ta'sir körsatadi. Çunonçi, çor Rossiyasida çiqadigan «Vestnik vospitaniya» jur. 1900 y.da Turkiston ölkasi nihoyatda qoloq hamda mutlaqo savodsiz elatlardan iborat va ularni savodli qiliş uçun kamida 4600 y. kerak degan ğirt soxta xulosani yozgan. Şöro davridagi deyarli barça ilmiy manbalarda esa, 1917 y. Okt. töntarişiga qadar Özbekiston aholisining 1,5—2% gina savodli degan yolğondan iborat ma'lumotlar körsatilardi. Holbuki, 1897 y.gi aholini röyxatga oliş ma'lumotlariga köra, Rossiya markazi aholisining S. darajasi 21% ga, Turkiston ölkasi xalqining S darajasi esa 19,5% ga tengligi qayd etilgan. Sönggi davrda olib borilgan tadqiqotlar natijasida aniqdangan, ammo hali ham unçalik töla bölmagan ma'lumotlarga kura, 1913 y. Turkiston ölkasida 7665 maktab va Madrasa faoliyat körsatgan. Bu raqam ölkamiz aholisining S. darajasi rasmiy ma'lumotlarda qayd etilganiga qaraganda ança baland bölganligini körsatadi.
Şöro hukumati uz siyosiy manfaatlaridan kelib çiqib, aholining S. darajasini yuksaltiriş borasida bir qator işlarni amalga oşirdi. 1919 y. 26 dek.da RSFSR XKS tomonidan çiqarilgan Dekretda 8 yoşdan 50 yoşgaça bölgan öqişni bilmaydigan har bir odam öz xohişi b-n ona tili yoki rus tilida savod çiqarişi lozimligi belgilab qöyildi. Bu tadbir aholining S. darajasini yuksaltirişga ijobiy ta'sir körsatdi. Ayni vaqtda, sezdirmay amalga oşirila boşlagan ruslaştiriş siyosatining körinişi ham böldi. 1920 y.da mamlakat Maorif xalq komissarligi qoşida Savodsizlikni tugatiş komissiyasi tuzildi. Mamlakatdagi barça viloyat, şahar va tumanlarda bu komissiya şö'balari vujudga keltirilib, savod çikariş maktablari hamda kurslar taşkil etiş b-n şuğullandi.
Özbekiston mustaqillikka erişganidan söng aholining S. darajasini yuksaltirişga alohida e'tibor qaratildi. Çunki jamiyat a'zolarining S. darajasi mamlakat taraqqiyotini ta'minlaydigan asosiy omillardan biri ekanligi anglab yetildi. Şuning uçun ham Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi qabul kilinişi (1997) munosabati b-n majburiy ta'lim muddati bir yilga uzaytirildi. Eng muhimi, ta'limning mazmuni, uni taşkil etiş yöli, ta'lim mohiyatini belgilaş borasida yangi konsepsiyaga amal qilina boşlandi. Milliy istiqyaol ğoyasini singdiriş umumdavlat ahamiyatiga ega tadbir sifatida qaraladigan bölişi b-n S.ning ahamiyati ham sezilarli darajada ortdi. Mamlakatimizda ta'lim tizimi şunday uyuştirilganki, biror soğlom kişi öqişdan çetda qolmaydi.
«S.» tuşunçasi turli joylarda turliça belgilanadi. Ayrim mamlakatlarda oddiy matnlarni öqişni bilgan odam savodli hisoblangan bölsa, ba'zi yurtlarda öqiş b-n birga yozişni ham bilgan odam savodli hisoblangan. Şuning uçun ham «S.» tuşunçasi mohiyatini tayin etiş masalasi demografik statistika va aholi röyxati dasturlariga doir xalqaro yiğilişlarda bir neça bor körib çiqilgan. YUNESKO ning 1958 y. Parijda bölib ötgan 10sessiyasida barça mamlakatlarda S. tuşunçasini bir xillaştiriş maqsadida yozuvni tuşunib öqiy oladigan va özining kundalik hayotini yozma ravişda bayon qila biladigan kişilarni savodli hisoblaşga kelişilgan.
Ilm-fan tinimsiz rivojlanayotgan, axborot texnologiyasi takomillaşib, i neon tafakkurining imkoniyati yuksalib borayotgan ayni kunlarda ham S. darajasi dunyo miqyosida u qadar yuqori emas. YUNESKOning tegişli tizimlari bergan ma'lumotlarga köra, rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining tez köpayişi, bolalarning ta'lim tizimiga töliq jalb etilmasligi sababli S.ning pasayib borayotganligi kuzatilmoqda. Hatto yuksak darajada rivojlangan mamlakatlarda ham savodsiz kişilar mikdori aholi qatlamining kattagina foizini taşkil etadi. Şuning uçun ham 1966 y. YUNESKO ning Boş anjumanida 8 sent. Xalqaro savod tarqatiş kuni ekanligi belgilab qöyildi.
Qozoqboy Yöldoşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САВОДЛИЛИК, саводхонлик 1) аҳоли маданий савияси курсаткичларидан бири; 2) одамнинг адабий тил нормаларига мувофиқ келадиган оғзаки ва ёзма нутқ малакаларига эгалиги; 3) оддий матнларни ўқий олиш ёки уларни ўқиш ва ёза олиш кўникмасига эгалик; 4) муайян соҳа бўйича билимга эгалик (сиёсий С, техник С, тиббий С). «С.» тушунчасининг мазмунмоҳияти жамият тараққиётининг турли босқичларида унинг ижтимоий, сиёсий, илмий, маданий ҳамда руҳий савиясига боғлиқ равишда ўзгариб туради. Сиёсий қарашларнинг нохолислиги ва миллий камситиш руҳидаги ёндашувлар бирор мамлакат ёки миллат С. даражасини белгилашда салбий таъсир кўрсатади. Чунончи, чор Россиясида чиқадиган «Вестник воспитания» жур. 1900 й.да Туркистон ўлкаси ниҳоятда қолоқ ҳамда мутлақо саводсиз элатлардан иборат ва уларни саводли қилиш учун камида 4600 й. керак деган ғирт сохта хулосани ёзган. Шўро давридаги деярли барча илмий манбаларда эса, 1917 й. Окт. тўнтаришига қадар Ўзбекистон аҳолисининг 1,5—2% гина саводли деган ёлғондан иборат маълумотлар кўрсатиларди. Ҳолбуки, 1897 й.ги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Россия маркази аҳолисининг С. даражаси 21% га, Туркистон ўлкаси халқининг С даражаси эса 19,5% га тенглиги қайд этилган. Сўнгги даврда олиб борилган тадқиқотлар натижасида аниқданган, аммо ҳали ҳам унчалик тўла бўлмаган маълумотларга кура, 1913 й. Туркистон ўлкасида 7665 мактаб ва Мадраса фаолият кўрсатган. Бу рақам ўлкамиз аҳолисининг С. даражаси расмий маълумотларда қайд этилганига қараганда анча баланд бўлганлигини кўрсатади.
Шўро ҳукумати уз сиёсий манфаатларидан келиб чиқиб, аҳолининг С. даражасини юксалтириш борасида бир қатор ишларни амалга оширди. 1919 й. 26 дек.да РСФСР ХКС томонидан чиқарилган Декретда 8 ёшдан 50 ёшгача бўлган ўқишни билмайдиган ҳар бир одам ўз хоҳиши б-н она тили ёки рус тилида савод чиқариши лозимлиги белгилаб қўйилди. Бу тадбир аҳолининг С. даражасини юксалтиришга ижобий таъсир кўрсатди. Айни вақтда, сездирмай амалга оширила бошлаган руслаштириш сиёсатининг кўриниши ҳам бўлди. 1920 й.да мамлакат Маориф халқ комиссарлиги қошида Саводсизликни тугатиш комиссияси тузилди. Мамлакатдаги барча вилоят, шаҳар ва туманларда бу комиссия шўъбалари вужудга келтирилиб, савод чикариш мактаблари ҳамда курслар ташкил этиш б-н шуғулланди.
Ўзбекистон мустақилликка эришганидан сўнг аҳолининг С. даражасини юксалтиришга алоҳида эътибор қаратилди. Чунки жамият аъзоларининг С. даражаси мамлакат тараққиётини таъминлайдиган асосий омиллардан бири эканлиги англаб етилди. Шунинг учун ҳам Кадрлар тайёрлаш миллий дастури қабул килиниши (1997) муносабати б-н мажбурий таълим муддати бир йилга узайтирилди. Энг муҳими, таълимнинг мазмуни, уни ташкил этиш йўли, таълим моҳиятини белгилаш борасида янги концепцияга амал қилина бошланди. Миллий истиқяол ғоясини сингдириш умумдавлат аҳамиятига эга тадбир сифатида қараладиган бўлиши б-н С.нинг аҳамияти ҳам сезиларли даражада ортди. Мамлакатимизда таълим тизими шундай уюштирилганки, бирор соғлом киши ўқишдан четда қолмайди.
«С.» тушунчаси турли жойларда турлича белгиланади. Айрим мамлакатларда оддий матнларни ўқишни билган одам саводли ҳисобланган бўлса, баъзи юртларда ўқиш б-н бирга ёзишни ҳам билган одам саводли ҳисобланган. Шунинг учун ҳам «С.» тушунчаси моҳиятини тайин этиш масаласи демографик статистика ва аҳоли рўйхати дастурларига доир халқаро йиғилишларда бир неча бор кўриб чиқилган. ЮНЕСКО нинг 1958 й. Парижда бўлиб ўтган 10сессиясида барча мамлакатларда С. тушунчасини бир хиллаштириш мақсадида ёзувни тушуниб ўқий оладиган ва ўзининг кундалик ҳаётини ёзма равишда баён қила биладиган кишиларни саводли ҳисоблашга келишилган.
Илм-фан тинимсиз ривожланаётган, ахборот технологияси такомиллашиб, и неон тафаккурининг имконияти юксалиб бораётган айни кунларда ҳам С. даражаси дунё миқёсида у қадар юқори эмас. ЮНЕСКОнинг тегишли тизимлари берган маълумотларга кўра, ривожланаётган мамлакатларда аҳолининг тез кўпайиши, болаларнинг таълим тизимига тўлиқ жалб этилмаслиги сабабли С.нинг пасайиб бораётганлиги кузатилмоқда. Ҳатто юксак даражада ривожланган мамлакатларда ҳам саводсиз кишилар микдори аҳоли қатламининг каттагина фоизини ташкил этади. Шунинг учун ҳам 1966 й. ЮНЕСКО нинг Бош анжуманида 8 сент. Халқаро савод тарқатиш куни эканлиги белгилаб қўйилди.
Қозоқбой Йўлдошев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.