Saxa

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 229–232-b. — ziyouz.com

Saxa (Yakutiya), Saxa Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Şarqiy Sibirning şim. da, hududining 1/3 qismidan köproği Şim. qutb doirasida joylaşgan. Novaya Sibir o.larini öz içiga oladi. Mayd. 3103,2 ming km2. Aholisi 948,1 ming kişi (2002). Poytaxti — Yakutsk ş. 33 tuman, 13 şahar va 62 şaharça bor.

Davlat tuzumi. S. — respublika. Respublika rahbari va ijroiya hokimiyat boşliği — prezident. Hokimiyatning oliy ijroiya organi — rais boşçiligidagi hukumat. Qonun çiqaruvçi organ — ikki palata (respublika palatasi va vakillar palatasi)dan iborat Davlat majlisi (Il Tumen).

Tabiati. S. hududining 2/3 qismidan köproğini toğ va yassitoğliklar egallagan. Eng yirik toğlari: Yuqori Yana, Çerskiy (Pobeda toği 3147 m — S. dagi eng baland nukta), ular orasida YanaOymyakon toğligi bor. Jan.da Aldan toğligi, ğarbida Örta Sibir yassitoğligi, şim. va markazida YanaIndigirka, Kolima va Markaziy Yakutiya (Vilyuy) pasttekisliklari joylaşgan. Foydali qazilmalardan oltin, olmos, temir rudasi, island şpati, yonuvçi gaz, neft konlari bor. Iklimi keskin kontinental; kişi sovuq, 8 oy davom etadi. Yanv.ning örtaça t-rasi S. markazida —34°dan —50° gaça. Şim. yarim şarning eng sovuqjoylari: VerxoyanskOymyakon (—72,2° gaça). Yozi qisqa, iliq. Iyulning örtaça t-rasi 18—19°. Yillik yoğin —200—700 mm.

S. hududining yarmidan kupi Lena daryosi va uning irmoqdari — Aldan, Vilyuy, Olyokma havzasida. Şim. da Anabar, Olenek, Yana, Indigirka, Alazeya, Kolima daryolari oqadi. Daryolardan kema qatnovida, yoğoç oqizişda, gidroenergiya olişda foydalaniladi. S.ning köp qismi abadiy muzloq yerlardan iborat. Toğli (muzlab yotgan) joylarda tayga tuproklari va toğ tundra tuproklari uçraydi. Markaziy S.da çimli örmon, qumoq, allyuvialötloqi tuproqlar, qolgan joylarda toğörmon va tundragleyli tuproklar tarqalgan. Hududning 9/10 qismi örmon (aksari tiloğoç) b-n qoplangan. Qutb tulkisi, olmaxon, oq quyon, tulki, sobol kabi möynali hayvonlar ovlanadi, suvlarida baliq köp. S. hududida Olyokma tabiiy qöriqhonasi, Mom, Siine, UstVilyuy, Lena tabiiy boğlari bor.

Aholisi. Saxa (33,4%), rus (50,3%), ukrain (7%), tatar (1,6%), even, evenk, yukagir, çukça va b. yaşaydi. Şahar aholisi 64,2%. Respublikaning davlat tili — saxa va rus tili. Dindorlarning aksariyati pravoslavlar. Yirik şaharlari — Yakutsk, Neryungri.

Tarixi. S.da yuqori paleolit davridan odam yaşaydi. Mil. dastlabki asrlarda S. hududiga evenklarning ajdodlari köçib kelgan. 10—15-a.larda Baykal atrofidan kelgan turkiy kabilalar b-n tub aholining aralaşuvidan saxa xalqi tarkib topgan. 17-a.ning 30y.larida S. Rossiyaga qöşib olindi. 1632 y. ruslar Yakutsk qal'asini qurib, ölkani boşqariş markaziga aylantirdi. 19-a. 40ylarida Olyokma va Vitim daryolari böyida oltin konlari topildi. 19—20-a.larda podşo xukumati S.ni siyosiy mahbuslar surgun qilinadigan joyga aylantirdi. 1922 y.da Rossiya Federatsiyasi tarkibida Yakutiya muxtor sovet resggublikasi taşkil etildi. Sovet hokimiyati bu ölkaning bebaho tabiiy boyliklarini butun mamlakat iqgisodiyotiga xizmat qildirdi. 1990 sent.da respublikaning davlat suvereniteti e'lon qilindi, 1991 y. okt.da prezident lavozimi ta'sis etildi, 1991 y. dek.da nomi özgartirilib, S. (Yakutiya) Respublikasi deb ataladigan böldi.

Xöjaligi. Konçilik va i.ç. sanoati iqtisodiyotning asosini taşkil etadi. Umumrossiya va jahon bozoriga noyob xom aşyo — mamont suyagi va buğu şoxi yetkazib beradi. 1990—2000 y.larda yalpi mahsulotda sanoatning uluşi 53,5%, q.x.ninguluşi 2,9%, qurilişning uluşi 4,1%, transportning uluşi 3%, savdoning uluşi 7,1% böldi. Barça korxonalarning 65,3% xususiy, 11,5% davlatga qaraşli.

Sanoatning asosiy tarmoklari: rangli metallurgiya (sanoat i.ç. umumiy hajmining 77,4%), yoqilği (10,3%), elektr energetika (7,4%), oziq-ovqat (2,2%), örmon, yogoçsozlik va sellyulozaqoğoz (0,7%), binokorlik materiallari sanoati (0,6%), maşinasozlik va metall işlaş (0,4%), yengil sanoat (0,2%). Energetika maxalliy kumir, tabiiy gaz, gidroenergiya zaxiralari va keltirilgan neft asosida işlaydi (Vilyuy GES, Yakutiya, Neryungri va Çulman GRESlari). Konçilik sanoatida olmos, oltin, qalay, surma, simob, volfram, kömir qazib olinadi. Jatay şaharçasida kemasozlik va kema ta'mirlaş z-di, Lena va Olyokma tumanlarida örmon sanoati rivojlangan.

Qişloq xöjaligi yalpi mahsulotining 27,8% dehqonçilikka, 72,2% çorvaçilikka töğri keladi. S. hududining taxm. 900 ming gadan foydalaniladi. Bu yerlarning asosiy qismi piçanzor va yaylov, 1/10 qismi haydaladi. Çorvaçiligida qoramol, ot, buğu boqiladi, möynabop darrandaçilik va ovçilik (olmaxon, tulki, oq suvsar, ondatra, oq kuyon, sobol boqiş va ovlaş) rivojlangan; baliq ovlanadi. Dehqonçilikda ğalla (buğdoy, arpa, suli), kartoşka, sabzavot ekiladi. Transport ning barçaturlari mavjud. T.y. uzunligi — 165 km, qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz. 7190 km. Içki suv yöllari uz. — 11,7 ming km. Lena va Kolima daryolari quyiliş joyida 2 ta dengiz porti (Tiksi va Zeleniy Mis), Yakutskda xalqaro aeroport, Taas—Tumus—Yakutsk—Pokrovsk gaz quvurlari bor. Şim. dengiz yöli böylab kemalar qatnaydi.

Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1990y. lar oxirida S.da 5187 vraç aholiga tibbiy xizmat körsatdi. S. sil kasalliklari i.t. instituti bor. 711 umumiy örta ta'lim maktabida 198 ming, 20 örta maxsus öquv yurtida 10,8 ming öquvçi, 2 oliy öquv yurti — S. davlat un-ti va Q.x. akademiyasida 8,1 ming talaba ta'lim oldi. Rossiya FA Sibir bölimining Ilmiy markazi tarix, til va adabiyot, biologiya, Şim. fizikatexnika muammolari, Şim. konçiligi intlarini birlaştiradi. Rossiyadagi yagona muzloqşunoslik ilmiy tadqiqot in-ti şu yerda joylaşgan. 10 sanatoriykurort muassasasi bor. Telekörsatuv va radioeşittirişlar saxa va rus tillarida olib boriladi. Yakutskda telemarkaz işlaydi.

Adabiyoti saxa xalqining qaxramonlik eposi — olonxo (dostonlar turkumi), ertak va köşiklar, tarixiy rivoyatlardan boşlanadi. Ularda saxalarning 8—9-a.lardagi hayoti, boşqa turkiy xalqlar b-n qöşniçiligi, duşmanga qarşi kuraşi aks etgan. Saxa yozma adabiyoti 20-a. boşlarida paydo böldi. A.Kulakovskiy, A.Sofronov, N.Neustroyev asarlarida saxa xalqining uqubatli hayoti, oğir mehnati tasvirlangan. 20y.larda dastlabki zamonaviy doston va qissalar bosilib çikdi, hikoyanavislik rivojlandi (P.Oyunskiy, N.Neustroyev, A.IvanovKyunde va b.). 30y. larda Ellyay (S.Kulaçikov), AmmaAççigiya (N.Mordinov), ErilikEristin (S.Yakovlev), Omollon (D. Sivsev), A. Kudrin (Abaçinskiy) kabi yozuvçilarning voyaga yetişi saxa adabiyotini ravnaq toptirdi. Ular özlarining nazmiy va dramatik asarlarida xalqning mehnati va hayotini haqqoniy tasvirladilar. 50—90y.larda saxa adabiyoti Bolot Bootur, P.Toburokov, S.Tarasov, S.Rufov, I.Danilov asarlari b-n boyidi.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Saxalarning qad. turar joylari töğri burçakli rejadagi yoğoç ötovlar va «buorjiye» deb atalgan bostirmalardan iborat bölgan. Yozda sinçdan tiklanib, tomi qayin pöstloği b-n yopilgan «urasa» (çayla)da yaşaganlar. 19-a.dan yoğoç devorli uy (izba)lar urf böldi. 17-a. da tik qadalgan uçli xodalardan qal'a (ostrog)lar kurildi. Keyinçalik ular örnida Yakutsk, Vilyuysk, Olyokminsk, Verxoyansk, Srednekolimsk ş.lari paydo bölib, 18-a.da ğiştli binolar kurila boşladi. 19—20-a.larda S. yer osti boyliklari özlaştirilişi munosabati b-n Aldan, Lenek, Mirniy, Neryungri şlari qad. kötardi, ulardagi bino va inşootlar yirik blok, panel va pişik, ğiştdan quriddi. 20-a.ning 2-yarmida Yakutskda Rus drama teatri (1957, me'mori I. Bondarev), aerovokzal (1963, me'mori N. Suxanov), un-t (1967, me'mori I.Bondarev) va b. kurildi.

S. xududida neolit, jez va ilk temir davrlariga oid sopol idişlar, buğu şoxidan yasalgan badiiy buyumlar, qoyalarga işlangan ov manzaralari topilgan. Xalq ijodkorligining har xil turlari (yoğoç öymakorligi, kaştaçilik, zargarlik, mamont suyagi va morj tişidan badiiy buyum hamda haykalçalar, möynadan naqşli kiyim va gilam yasaş kabilar) b-n qadimdan şuğullanib kelingan. Keyingi davrda professional tasviriy san'at rivojlana boşladi. 20-a.ning 30y.larida rassomlardan N.Nosov, I.Popov, V.Kandinskiy, P. Romanov, haykaltaroş P. Dobrinin, 50—80y.larda rang-tasvirçilardan L.Kim, L.Gabişev, F.Pavlov, A.Osipov, grafiklardan V.Vasilyev, L.Neofitov, haykaltaroşlardan S.Yegorov, K.Pşennikov, K. Gerasimov, TAmmosov va b. ijod qildi. Amaliy bezak san'ati turlari qayta tiklandi.

Musiqasi öziga xos yakkaxonlik, davra qöşiklaridan iborat. Olonxosut deb ataluvçi oqinlar murakkab olonxo dostonlarini zör mahorat (goh ertaksimon çözib, goh jangovar jazava) b-n ijro etadilar. Işqiy va raqsbop qöşiqlar esa şöxçan ohangda aytiladi. Davra bölib tuşiladigan raqslar osuoxay deb ataladi. Çolğu asboblari: kiriimpa (saxaça ğijjak), xomus (saxaça çang qöbiz), kyupsyur (baraban) va b. 1920 y. Yakutskda simfonik orkestr, 1921 y. musiqa studiyasi, 1936 y. S. milliy teatri xuzurida xor taşkil etilgan. G.Grigoryan, G.Litinskiy, L.Vişkaryov, G.Komrakov, J.Batuyev va b. kompozitorlar turli musiqa janrlarini rivojlantirdilar. Ijroçilar orasida dirijyorlar M.Benediktov, A.Kuleşov, G.Krivoşapko, G.Tanigin, opera rej. A.Yegorova, xonandalar M.Lobanov, A.Ilina maşxur. Bir neça musiqa bilim yurti bor. Teatri. Saxa folklorida, ayniqsa, olonxo eposida teatr harakati unsurlari bölgan. 20-a. boşlarida badiiy havaskorlik rivojlandi. Saxa tilidagi birinçi spetakl 1906 y. havaskor xalq oqinlari ijrosida sahnalaştirildi. 1920 y. Yakutskda rus drama teatri (hoz. Davlat drama teatri) taşkil etildi. 1925 y. şu teatr qoşida saxa truppasi işlay boşladi, bu truppa 1926 y. millim teatrga aylantirildi. Unda mahalliy yozuvçilardan N.Neustroyev, P.Oyunskiy, D.Sivsev, S.Yefremov va b.larning pyesalari, xalq qahramonlik eposlari asosidagi asarlar qöyildi. Yakutskda P. Oyunskiy nomidagi drama teatri, Nyurbada sayyor drama teatri bor. Tanikdi teatr arboblari: V.Mestnikov, D.Xodulov, S.Grigoryev, D.Slepsov, G.Kolesov va b.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САХА (Якутия), Саха Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Шарқий Сибирнинг шим. да, ҳудудининг 1/3 қисмидан кўпроғи Шим. қутб доирасида жойлашган. Новая Сибирь о.ларини ўз ичига олади. Майд. 3103,2 минг км2. Аҳолиси 948,1 минг киши (2002). Пойтахти — Якутск ш. 33 туман, 13 шаҳар ва 62 шаҳарча бор.

Давлат тузуми. С. — республика. Республика раҳбари ва ижроия ҳокимият бошлиғи — президент. Ҳокимиятнинг олий ижроия органи — раис бошчилигидаги ҳукумат. Қонун чиқарувчи орган — икки палата (республика палатаси ва вакиллар палатаси)дан иборат Давлат мажлиси (Ил Тумэн).

Табиати. С. ҳудудининг 2/3 қисмидан кўпроғини тоғ ва ясситоғликлар эгаллаган. Энг йирик тоғлари: Юқори Яна, Черский (Победа тоғи 3147 м — С. даги энг баланд нукта), улар орасида ЯнаОймякон тоғлиги бор. Жан.да Алдан тоғлиги, ғарбида Ўрта Сибирь ясситоғлиги, шим. ва марказида ЯнаИндигирка, Колима ва Марказий Якутия (Вилюй) пасттекисликлари жойлашган. Фойдали қазилмалардан олтин, олмос, темир рудаси, исланд шпати, ёнувчи газ, нефть конлари бор. Иклими кескин континентал; киши совуқ, 8 ой давом этади. Янв.нинг ўртача т-раси С. марказида —34°дан —50° гача. Шим. ярим шарнинг энг совуқжойлари: ВерхоянскОймякон (—72,2° гача). Ёзи қисқа, илиқ. Июлнинг ўртача т-раси 18—19°. Йиллик ёғин —200—700 мм.

С. ҳудудининг ярмидан купи Лена дарёси ва унинг ирмоқдари — Алдан, Вилюй, Олёкма ҳавзасида. Шим. да Анабар, Оленек, Яна, Индигирка, Алазея, Колима дарёлари оқади. Дарёлардан кема қатновида, ёғоч оқизишда, гидроэнергия олишда фойдаланилади. С.нинг кўп қисми абадий музлоқ ерлардан иборат. Тоғли (музлаб ётган) жойларда тайга тупроклари ва тоғ тундра тупроклари учрайди. Марказий С.да чимли ўрмон, қумоқ, аллювиалўтлоқи тупроқлар, қолган жойларда тоғўрмон ва тундраглейли тупроклар тарқалган. Ҳудуднинг 9/10 қисми ўрмон (аксари тилоғоч) б-н қопланган. Қутб тулкиси, олмахон, оқ қуён, тулки, соболь каби мўйнали ҳайвонлар овланади, сувларида балиқ кўп. С. ҳудудида Олёкма табиий қўриқҳонаси, Мом, Сиинэ, УстьВилюй, Лена табиий боғлари бор.

Аҳолиси. Саха (33,4%), рус (50,3%), украин (7%), татар (1,6%), эвен, эвенк, юкагир, чукча ва б. яшайди. Шаҳар аҳолиси 64,2%. Республиканинг давлат тили — саха ва рус тили. Диндорларнинг аксарияти православлар. Йирик шаҳарлари — Якутск, Нерюнгри.

Тарихи. С.да юқори палеолит давридан одам яшайди. Мил. дастлабки асрларда С. ҳудудига эвенкларнинг аждодлари кўчиб келган. 10—15-а.ларда Байкал атрофидан келган туркий кабилалар б-н туб аҳолининг аралашувидан саха халқи таркиб топган. 17-а.нинг 30й.ларида С. Россияга қўшиб олинди. 1632 й. руслар Якутск қалъасини қуриб, ўлкани бошқариш марказига айлантирди. 19-а. 40йларида Олёкма ва Витим дарёлари бўйида олтин конлари топилди. 19—20-а.ларда подшо хукумати С.ни сиёсий маҳбуслар сургун қилинадиган жойга айлантирди. 1922 й.да Россия Федерацияси таркибида Якутия мухтор совет ресггубликаси ташкил этилди. Совет ҳокимияти бу ўлканинг бебаҳо табиий бойликларини бутун мамлакат иқгисодиётига хизмат қилдирди. 1990 сент.да республиканинг давлат суверенитети эълон қилинди, 1991 й. окт.да президент лавозими таъсис этилди, 1991 й. дек.да номи ўзгартирилиб, С. (Якутия) Республикаси деб аталадиган бўлди.

Хўжалиги. Кончилик ва и.ч. саноати иқтисодиётнинг асосини ташкил этади. Умумроссия ва жаҳон бозорига ноёб хом ашё — мамонт суяги ва буғу шохи етказиб беради. 1990—2000 й.ларда ялпи маҳсулотда саноатнинг улуши 53,5%, қ.х.нингулуши 2,9%, қурилишнинг улуши 4,1%, транспортнинг улуши 3%, савдонинг улуши 7,1% бўлди. Барча корхоналарнинг 65,3% хусусий, 11,5% давлатга қарашли.

Саноатнинг асосий тармоклари: рангли металлургия (саноат и.ч. умумий ҳажмининг 77,4%), ёқилғи (10,3%), электр энергетика (7,4%), озиқ-овқат (2,2%), ўрмон, ёгочсозлик ва целлюлозақоғоз (0,7%), бинокорлик материаллари саноати (0,6%), машинасозлик ва металл ишлаш (0,4%), енгил саноат (0,2%). Энергетика махаллий кумир, табиий газ, гидроэнергия захиралари ва келтирилган нефть асосида ишлайди (Вилюй ГЭС, Якутия, Нерюнгри ва Чульман ГРЭСлари). Кончилик саноатида олмос, олтин, қалай, сурма, симоб, вольфрам, кўмир қазиб олинади. Жатай шаҳарчасида кемасозлик ва кема таъмирлаш з-ди, Лена ва Олёкма туманларида ўрмон саноати ривожланган.

Қишлоқ хўжалиги ялпи маҳсулотининг 27,8% деҳқончиликка, 72,2% чорвачиликка тўғри келади. С. ҳудудининг тахм. 900 минг гадан фойдаланилади. Бу ерларнинг асосий қисми пичанзор ва яйлов, 1/10 қисми ҳайдалади. Чорвачилигида қорамол, от, буғу боқилади, мўйнабоп даррандачилик ва овчилик (олмахон, тулки, оқ сувсар, ондатра, оқ куён, соболь боқиш ва овлаш) ривожланган; балиқ овланади. Деҳқончиликда ғалла (буғдой, арпа, сули), картошка, сабзавот экилади. Транспорт нинг барчатурлари мавжуд. Т.й. узунлиги — 165 км, қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз. 7190 км. Ички сув йўллари уз. — 11,7 минг км. Лена ва Колима дарёлари қуйилиш жойида 2 та денгиз порти (Тикси ва Зелений Мис), Якутскда халқаро аэропорт, Таас—Тумус—Якутск—Покровск газ қувурлари бор. Шим. денгиз йўли бўйлаб кемалар қатнайди.

Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 1990й. лар охирида С.да 5187 врач аҳолига тиббий хизмат кўрсатди. С. сил касалликлари и.т. институти бор. 711 умумий ўрта таълим мактабида 198 минг, 20 ўрта махсус ўқув юртида 10,8 минг ўқувчи, 2 олий ўқув юрти — С. давлат ун-ти ва Қ.х. академиясида 8,1 минг талаба таълим олди. Россия ФА Сибирь бўлимининг Илмий маркази тарих, тил ва адабиёт, биология, Шим. физикатехника муаммолари, Шим. кончилиги интларини бирлаштиради. Россиядаги ягона музлоқшунослик илмий тадқиқот ин-ти шу ерда жойлашган. 10 санаторийкурорт муассасаси бор. Телекўрсатув ва радиоэшиттиришлар саха ва рус тилларида олиб борилади. Якутскда телемарказ ишлайди.

Адабиёти саха халқининг қахрамонлик эпоси — олонхо (достонлар туркуми), эртак ва кўшиклар, тарихий ривоятлардан бошланади. Уларда сахаларнинг 8—9-а.лардаги ҳаёти, бошқа туркий халқлар б-н қўшничилиги, душманга қарши кураши акс этган. Саха ёзма адабиёти 20-а. бошларида пайдо бўлди. А.Кулаковский, А.Софронов, Н.Неустроев асарларида саха халқининг уқубатли ҳаёти, оғир меҳнати тасвирланган. 20й.ларда дастлабки замонавий достон ва қиссалар босилиб чикди, ҳикоянавислик ривожланди (П.Ойунский, Н.Неустроев, А.ИвановКюндэ ва б.). 30й. ларда Элляй (С.Кулачиков), АммаАччигийа (Н.Мординов), ЭриликЭристин (С.Яковлев), Омоллон (Д. Сивцев), А. Кудрин (Абачинский) каби ёзувчиларнинг вояга етиши саха адабиётини равнақ топтирди. Улар ўзларининг назмий ва драматик асарларида халқнинг меҳнати ва ҳаётини ҳаққоний тасвирладилар. 50—90й.ларда саха адабиёти Болот Боотур, П.Тобуроков, С.Тарасов, С.Руфов, И.Данилов асарлари б-н бойиди.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Сахаларнинг қад. турар жойлари тўғри бурчакли режадаги ёғоч ўтовлар ва «буоржие» деб аталган бостирмалардан иборат бўлган. Ёзда синчдан тикланиб, томи қайин пўстлоғи б-н ёпилган «ураса» (чайла)да яшаганлар. 19-а.дан ёғоч деворли уй (изба)лар урф бўлди. 17-а. да тик қадалган учли ходалардан қалъа (острог)лар курилди. Кейинчалик улар ўрнида Якутск, Вилюйск, Олёкминск, Верхоянск, Среднеколимск ш.лари пайдо бўлиб, 18-а.да ғиштли бинолар курила бошлади. 19—20-а.ларда С. ер ости бойликлари ўзлаштирилиши муносабати б-н Алдан, Ленек, Мирний, Нерюнгри шлари қад. кўтарди, улардаги бино ва иншоотлар йирик блок, панель ва пишик, ғиштдан қуридди. 20-а.нинг 2-ярмида Якутскда Рус драма театри (1957, меъмори И. Бондарев), аэровокзал (1963, меъмори Н. Суханов), ун-т (1967, меъмори И.Бондарев) ва б. курилди.

С. худудида неолит, жез ва илк темир даврларига оид сопол идишлар, буғу шохидан ясалган бадиий буюмлар, қояларга ишланган ов манзаралари топилган. Халқ ижодкорлигининг ҳар хил турлари (ёғоч ўймакорлиги, каштачилик, заргарлик, мамонт суяги ва морж тишидан бадиий буюм ҳамда ҳайкалчалар, мўйнадан нақшли кийим ва гилам ясаш кабилар) б-н қадимдан шуғулланиб келинган. Кейинги даврда профессионал тасвирий санъат ривожлана бошлади. 20-а.нинг 30й.ларида рассомлардан Н.Носов, И.Попов, В.Кандинский, П. Романов, ҳайкалтарош П. Добринин, 50—80й.ларда ранг-тасвирчилардан Л.Ким, Л.Габишев, Ф.Павлов, А.Осипов, графиклардан В.Васильев, Л.Неофитов, ҳайкалтарошлардан С.Егоров, К.Пшенников, К. Герасимов, ТАммосов ва б. ижод қилди. Амалий безак санъати турлари қайта тикланди.

Мусиқаси ўзига хос яккахонлик, давра қўшикларидан иборат. Олонхосут деб аталувчи оқинлар мураккаб олонхо достонларини зўр маҳорат (гоҳ эртаксимон чўзиб, гоҳ жанговар жазава) б-н ижро этадилар. Ишқий ва рақсбоп қўшиқлар эса шўхчан оҳангда айтилади. Давра бўлиб тушиладиган рақслар осуохай деб аталади. Чолғу асбоблари: кириимпа (сахача ғижжак), хомус (сахача чанг қўбиз), кюпсюр (барабан) ва б. 1920 й. Якутскда симфоник оркестр, 1921 й. мусиқа студияси, 1936 й. С. миллий театри хузурида хор ташкил этилган. Г.Григорян, Г.Литинский, Л.Вишкарёв, Г.Комраков, Ж.Батуев ва б. композиторлар турли мусиқа жанрларини ривожлантирдилар. Ижрочилар орасида дирижёрлар М.Бенедиктов, А.Кулешов, Г.Кривошапко, Г.Танигин, опера реж. А.Егорова, хонандалар М.Лобанов, А.Ильина машхур. Бир неча мусиқа билим юрти бор. Театри. Саха фольклорида, айниқса, олонхо эпосида театр ҳаракати унсурлари бўлган. 20-а. бошларида бадиий ҳаваскорлик ривожланди. Саха тилидаги биринчи спетакль 1906 й. ҳаваскор халқ оқинлари ижросида саҳналаштирилди. 1920 й. Якутскда рус драма театри (ҳоз. Давлат драма театри) ташкил этилди. 1925 й. шу театр қошида саха труппаси ишлай бошлади, бу труппа 1926 й. миллим театрга айлантирилди. Унда маҳаллий ёзувчилардан Н.Неустроев, П.Ойунский, Д.Сивцев, С.Ефремов ва б.ларнинг пъесалари, халқ қаҳрамонлик эпослари асосидаги асарлар қўйилди. Якутскда П. Ойунский номидаги драма театри, Нюрбада сайёр драма театри бор. Таникди театр арбоблари: В.Местников, Д.Ходулов, С.Григорьев, Д.Слепцов, Г.Колесов ва б.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.